Русский язык.Проект «Межкультурный дистанционный диалог скульптур»

Я считаю, что современная скульптура – это вид искусства, который тяжело понять с первого взгляда. Именно поэтому это искусство требует очень серьезного изучения.

Для работы над проектом я просмотрел очень много работ современных скульпторов,но больше всего меня поразили работы Бруно Каталано — французского скульптора итальянского происхождения.

Работы мастера сегодня знает любая уважающая себя французская семья. Популярен Каталано и в других странах Европы, в США, Китае. Его скульптуры разошлись по частным и публичным коллекциям, их можно увидеть в самых престижных галереях Парижа, Куршевеля, Нью-Йорка.  Скульптор родился в 1960 году и с юных лет интересовался искусством и скульптурой в особенности. Тем не менее, он заявил о себе только в начале 1990-х. Благодаря собственному яркому стилю, Каталано практически сразу стал известен. Его работы становятся все более востребованными на выставках и фестивалях искусства, привлекают внимание критиков и коллекционеров. Творческий путь Бруно Каталано во многом необычен. 

        В 2004 году при изготовлении одной из скульптур, им был допущен брак, вследствие чего пришлось выдолбить часть туловища у фигуры. Этот <<счастливый>> брак  натолкнул его на создание серии Les Voyageurs – «Путешественники». Каталано выпустил «в свет» уже несколько сотен «путешественников».

   Случайно найденный стиль очень понравился публике. Его скульптуры очень реалистичны. Даже расцветка одежды и багажа у них, как в реальной жизни.

   Это скульптуры путешественников разных возрастов, полов, национальностей,   но у каждой фигуры отсутствует значительная часть тела. Это пустота в теле заставляет  зрителей заполнить своим воображением недостающие части. Работы скульптора заставляют  нас задуматься о жизни, целях и мечтах.

Главной из этого цикла его работ – скульптура Ван Гога, которая находится на берегу моря в Марселе. Скульптура Ван Гога не имеет своего постоянного места.Ее можно встретить или  на площади, или на маленькой улочке, или на набережной, где  Ван Гог  вглядывается в морскую даль, крепко сжимая чемодан.

Фото Скульптура «Путешественник»

У всех скульптур Каталано есть одна общая деталь: у все в руках есть чемодан, дорожная сумка или музыкальный инструмент.

Больше всего мне понравилась эта  скульптура.Человек постепенно исчезает, остаётся только багаж.

Мы,современные люди, вечно куда-то спешим.И,может быть в этом сумашедшем ритме жизни в представляем собой только ноги, голову и чемодан, без ощущения внутреннего  мира,с пустотой внутри? Что эта за пустота ? Пустота ,которую можно и нужно заполнить в нашем сумашедшем беге по жизни  или  это пустота-отсутствие внутреннего  мира? На все эти вопросы автор предлагает нам самостоятельно найти ответ …

Այլընտրանքային պատմություն: Ամփոփում:

Ես Սերգեյ Գալստյանն եմ, <<Մխիթար Սեբաստացի>>կրթահամալիրի 9-3 դասարանի աշակերտ: Ես Սեբաստացի եմ, իսկ դա նշանակում է պետք է կարողանամ հետազոտել, վերլուծել, ստեղծագործել և այդ ամենը ներկայացնել նախագծերի տեսքով իմ բլոգում։ Իմ բլոգը ինձ համար մի շատ հարազատ մեդիահարթակ է դարձել, ինքնազարգացման, ինքնարտահայտման, ազատության ու ինքնուրույնության նոր աստիճան։ Կարծում եմ ՝ այսպես է մտածում յուրաքանչյուր սեբաստացի բլոգավար։ Այժմ  կներկայացնեմ իմ կատարած աշխատանքները, ձեռքբերումները, ուսումնասիրությունները <<Այլընտրանքային պատմություն>>նախագծի շրջանակներում:

Կատարածս հետազոտություններն ու վերլուծությունները շատ հետաքրքիր էին : Եվ իհարկե, եղան նոր բացահայտումներ ինձ համար: Հետաքրքիր էր «ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ. ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՇՐՋԱՓՈՒԼԵՐ, ՁԵՌԲԵՐՈՒՄՆԵՐ ԵՒ ԲԱՑԹՈՂՈՒՄՆԵՐ հետազորական աշխատանքը:Արցախի թեման իսկապես ցավագին է բոլորի համար։ Երբ ոտքդ դնում ես այդ հողի վրա ու կարևոր չէ որտեղացի լինելդ, ակամայից պատմությանդ հերոսական էջերը կադր առ կադր անցնում են աչքիդ առջև, ու հասկանում ես այդ հողի հզորությունը։Աշխատանքի ընթացքում ես ստացա ինձ համար շատ հետաքրքիր և հուզող հարցերի պատասխանները:

Որո՞նք էին Արցախյան շարժման ծավալման նախադրյալներն ու պատճառները: Որո՞նք էին Արցախյան շարժման ձեռքբերումներն ու բացթողումները:Այդ հարցերի պատասխանները չափազանց կարևոր են հատկապես ներկայումս, երբ ամեն օրն իր հետ բերում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության կարգավիճակի շուրջ պետական մակարդակով քննարկումերի նոր անհրաժեշտություն, երբ աշխարհի հզոր տերությունները փորձում են ճնշում գործադրել այս հարցում, իսկ Ադրբեջանն ամեն կերպ ձգտում է աղավաղել պատմական իրողությունները: Արցախյան շարժումը թելադրված էր մեկ նպատակով, այն է՝ վերականգնել պատմական արդարությունը:Արցախյան շարժումն ազգային-ազատագրական պայքարի մասն էր, որը ծնվեց ի պատասխան բռնությունների, ազգային հալածանքների, հայերի նկատմամբ նրանց պատմական հայրենիքում կազմակերպված պլանավորված ճնշման ու թշնամական մթնոլորտի:
Սրանով էլ հենց պայմանավորվում են արցախցու՝ նպատակին հասնելու վճռականությունը, ժողովրդի միասնականությունը:

Շատ հետաքրքիր նոր բացահայտումներ եղան <<Սկիզբ >>հաղորդաշարի ֆիլմերը դիտելու ժամանակ:Առաջինը`<< ՍԿԻԶԲ. ՊԵՏԱԿԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇՆԵՐ>> հաղորդումն էր:Խորհրդային  միության  փլուզումից հետո  ստեղծված 15 անկախ հանրապետությունները իրենց  առջև խնդիր էին դրել հրաժարվել խորհրդային սիմվոլներից՝ դրոշից,օրհներգից ու զինանշանից:Անկախությունից հետո նոր խորհրդանիշների ընդունումը Հայաստանի համար բարդ չէր:Պատմության երրորդ տասնամյակը թևակոխած Հայաստանի Հանրապետությունը ժառանգեց հայկական առաջին անկախ պետականության խորհրդանիշները դրոշը, օրհներգը և զինանշանը:Ուսումնասիրության շրջանակներում մի փոքր ծանոթացա զինանշանագիտության օրենքներին,և որոշեցի ավելի լուրջ ուսումնասիրել այն: Հաջորդը՝ <<Սկիզբ>. հաղորդաշարի << ԵՐԿՐԱՇԱՐԺ >> ֆիլմն էր: 1988թ. դեկտեմբերի 7-ին, Հայաստանում խոշորագույն աղետ եղավ. տեղական ժամանակով ժամը 11 անց 41 րոպե 22,7 վայրկյանին Հայաստանի մոտ 40 տոկոսն ընդգրկող տարածքում տեղի ունեցավ ավերիչ երկրաշարժ՝ էպիկենտրոնում 10 բալ ուժգնությամբ:Հաշված վայրկյանների ընթացքում լրիվ կամ մասնակի ավերվեցին Սպիտակ, Լենինական(այժմ՝ Գյումրի), Կիրովական(այժմ՝ Վանաձոր), Ստեփանավան քաղաքները, Սպիտակի, Ախուրյանի(այժմ՝ Շիրակի մարզ), Գուգարքի (այժմ՝ Լոռու մարզ), Արագածի(այժմ՝ Արագածոտնի մարզ), Կալինինոյի, Ստեփանավանի շրջանների հարյուրից ավելի գյուղեր ու բնակավայրեր։700 հազարից ավել բնակչությամբ Հայաստանյան այս տարածքը, մի քանի վայրկյանում վերածեց աղետի գոտու:Ես իմ վերլուծության մեջ փորձեցի պատասխանել այն հարցին ,թե ինչու՞ է մինչև այսօր գերակշռում երկրաշարժի  արհեստական լինելու մասին կարծիքը:Ինչո՞ւ են մարդիկ այս երկրաշարժը համարում արհեստական:Եվ,նշեմ որ ամենացավալին այն է,որ երկրաշարժից 32 տարի անց  էլ աղետի գոտու վերականգնման խնդիրները լիովին լուծված չեն,դեռևս հազարավոր ընտանիքներ շարունակում են ապրել տնակներում՝  կիսախարխուլ կացարաններում:

Մյուս հաղորդումը, որի մասին կցանկանայի խոսել դա << ՍԿԻԶԲ.ՀՌՉԱԿԱԳԻՐ >>ֆիլմն է:Այն դիտելիս ես բավականին հետաքրքիր և ինձ համար նոր փաստեր բացահայտեցի մեր անկախ Հայաստանի նորագույն պատմությունից,որի կարևոր էջերից է 1990 թ. օգոստոսի 23-ը:Այդ օրը ընդունվեց «Հռչակագիր Հայաստանի անկախության մասին»:Անցյալ դարում Հայաստանի անկախության հռչակագիրը երկու անգամ է հնչել բարձր ամբիոնից` 1918 թ.-ի մայիսին ու 1990 թ.-ի օգոստոսին: Թեև տարբեր մարդիկ են ընթերցել այդ հռչակագրերը, սակայն երկուսն էլ կրել են Արամ Մանուկյան անուն-ազգանունը:  <<Անկախության Հռչակագիրը՝ մեր անկախության ծննդականն է>>,-ասում է ֆիլմում Աշոտ Մանուկյանը:

<<Հռչակագիրը>>սկիզբ դրեց պետականության հաստատման գործընթացին:Մեր Երկրի համար  դժվարին և ծանր պայմաններում ստեղծված անկախության Հռչակագիրը, Հայաստանի Հանրապետության հիմնարար փաստաթուղթն է և Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության հետ կազմում է ՀՀ հիմնարար երկու փաստաթղթերից մեկը։

Նշեմ,որ իմ կարծիքով, կարևոր էր այն փաստը,որ Հայաստանը ,լինելով դեռ ԽՍՍՀՄ կազմում համարձակվեց անցկացնել այլընտրանքային ընտրություններ, և ինչը ավելի կարևոր է ,պաշտոնապես պահանջեց չմիջամտել  ներքին գործերին:

Ի շնորհիվ նախագծի ղեկավար`պարոն Տիգրանյանի այս աշխատանքները մեծ հետաքրքրություն առաջացրեցին ինձ մոտ, և ես ուսումնասիրություններս կշարունակեմ նաև հետագայում:

<<Այլընտրանքային պատմություն>> նախագծի մասնակցությունը հնարաորություն տվեց պատմական ռեալ փաստերի վրա հիմնվելով անել քաղաքական վերլուլություններ: Առանց պատմական փաստերի քաղաքագիտական լուրջ վերլուծություններ անել հնարաոր չէ:Եվ ես մեծ սիրով ընդունեցի <<Քաղաքագիտական ակումբին>> միանալու առաջարկը:

Դա իմ այս տարվա կարևոր ձեռքբերումներից է: Աշխատանքը շատ հետաքրքիր էր և բովանդակալից: Նոր հանդիպումներ,նոր շատ հետաքրքիր քննարկվող հարցեր և թեմաներ… Առաջին հանդիպումը «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի և Ծաղկաշենի Կարապետ Համբարձումյանի անվան միջնակարգ դպրոցի  քաղաքագիտական ակումբների անդամների հավաք—քննարկումն էր ,որտեղ քննարկում էինք շատ բարդ,բայց նաև շատ հետաքրքիր թեմա՝ «Հայ ժողովրդի արժեքային համակարգը Արևելք – Արևմուտք խաչմերուկում»:Այս քննարկումից հետո մեզ միացան Մեծամորի Սաշա Գալստյանի N2 ավագ դպրոցի քաղաքագիտական ակումբի անդամները, և մենք ուղևորվեցինք Ազգային ժողով:Դա անմոռանալի էր: Երկրորդ հանդիպումը՝ Գյումրու N45 միջնակարգ դպրոցի աշակերտների հետ էր:Նպատակը՝ դպրոցի աշակերտներին ներկայացնել մեր քաղաքագիտական ակումբի գործունեությունը և եթե աշակերտները ցանկություն ունենային հետաքրքրվել քաղաքականությամբ միանային մեր ակումբին։Միասին քննարկեցինք <<Ընտանիքը ազգային արժեք>> թեման:

Էլի ունեինք նախատեսված հետաքրքիր հանդիպումներ և քննարկումներ, սակայն COVID-19 և արտակարգ դրությունը խափանեցին մեր ծրագրերը: Բայց բոլորս էլ հասկանում ենք, որ դա ժամանակավոր է, և նորից կգա սեպտեմբերը…

՝

Տիեզերագիտական ակումբի նախագիծ՝ ,,Տիեզերագնացներ և տիեզերանավեր,,

Տիեզերագնացությունը կամ աստղագնացությունը Երկրից դեպի տիեզերական տարածություն թռիչքներն են: Տիեզերագնացությունը գիտության և տեխնիկայի ճյուղերի համալիր է, որն ապահովում է տիեզերական թռչող սարքերով տիեզերական տարածության և արտերկրյա օբյեկտների հետազոտումն ու յուրացումը:

Տիեզերական թռիչքների հնարավորության տեսական հիմնավորումն առաջինը տվել է Կ. Ցիոլկովսկին XIX դարի վերջին: Տիեզերագնացության և ռեակտիվ շարժման տեսության հարցերին էին նվիրված ռուս գիտնականներ Ն. Ժուկովսկու, Ի. Մեշչերսկու, ֆրանսիացի Ռ. Էնո-Պելտերի, ամերիկացի Ռ. Գոդարտի, գերմանացի Հ. Օբերտի և ուրիշների աշխատանքները:

XX դարի 20-ական թվականներին հիմնադրվել են տիեզերագնացության առաջին ընկերությունները. 1924թ-ին՝ ԽՍՀՄ-ում, 1926թ-ին՝ Ավստրիայում, 1927թ-ին՝ Գերմանիայում, 1933թ-ին՝ ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում: 1933 թ-ի օգոստոսի 17-ին Խորհրդային Միության Նախաբինո վայրից արձակվել է առաջին հեղուկաշարժիչային հրթիռը, որի ստեղծողն էր Մ. Տիխոնրավովը:

Արդեն 2-րդ համաշխարհային պատերազմում (1939–45թթ.) Գերմանիան օգտագործել է թռիչքի 250–300 կմ հեռահասության հեղուկաշարժիչային հրթիռներ: Նոր զենքի մշակումները պատերազմից հետո շատ երկրներում խթանեցին հրթիռային տեխնիկայի զարգացումը, և ստեղծվեցին միջմայրցամաքային և այլ բալիստիկ հրթիռներ: Այդ աշխատանքներն անուղղակիորեն նպաստեցին տիեզերագնացության տեխնիկական հիմքի ստեղծմանը:

Երկրի ձգողության ուժը հաղթահարելու և տիեզերական սարքը Տիեզերք դուրս բերելու համար պահանջվում է հսկայական քանակությամբ էներգիա: Այդ նպատակով օգտագործում են հրթիռները, որոնց շարժիչներն ապահովում են Երկրի ձգողությունը հաղթահարող արագություն: Այն արագությունը, որն անհրաժեշտ է տիեզերանավը Երկրի ուղեծիր դուրս բերելու համար, անվանում են առաջին տիեզերական արագություն, և հավասար է 7,9 կմ/վ: Երկրորդ տիեզերական արագության դեպքում, որը հավասար է 11,2 կմ/վ, տիեզերանավը կարող է հաղթահարել Երկրի ձգողությունը և դուրս գալ նրա ձգողության դաշտից: Իսկ երրորդ տիեզերական արագության՝ 42 կմ/վ-ի դեպքում տիեզերանավը կարող է նաև հաղթահարել Արեգակի ձգողությունը և հեռանալ Արեգակնային համակարգից: Հեղուկահրթիռային շարժիչների ստեղծմամբ հնարավոր եղավ հաղթահարել Երկրի ձգողությունը և երկրամերձ ուղեծիր դուրս բերել թռչող սարքեր:

Տիեզերական դարաշրջանի սկիզբը համարվում է 1957 թ-ի հոկտեմբերի 4-ը, երբ Խորհրդային Միությունում, աշխարհում առաջին անգամ, արձակվեց Երկրի արհեստական արբանյակ: 1957 թ-ի նոյեմբերին արձակված Երկրի արհեստական 2-րդ արբանյակով առաջինը Տիեզերք ուղարկվեց Լայկա անունով շունը և 1 շաբաթ ապրեց ուղեծրում:

Աշխարհում առաջին տիեզերագնացը խորհրդային օդաչու Յուրի Գագարինն է. 1961 թ-ի ապրիլի 12-ին  նա «Վոստոկ-1» տիեզերանավով թռել է Տիեզերք:

Առաջին տիեզերագնաց Յուրի Գագարինը (1934–1968թթ.)

1960-ական թվականներին Խորհրդային Միությունը և ԱՄՆ-ը շուրջերկրյա ուղեծիր դուրս բերեցին տիեզերանավեր, որոնցում կային նաև կին տիեզերագնացներ: 

Առաջին կին տիեզերագնաց 
Վալենտինա Տերեշկովան (ծ. 1937թ.)

1965 թ-ին խորհրդային տիեզերագնաց Ալեքսեյ Լեոնովը, ճկուն փողրակով կապված մնալով տիեզերանավին, առաջինը դուրս եկավ բաց տիեզերք:

Առաջինը բաց Տիեզերք է դուրս եկել տիեզերագնաց Ալեքսեյ Լեոնովը
(ծ. 1934թ.):

Տիեզերագնացության բնագավառում հաջորդ նշանակալի իրադարձությունը՝ Լուսնի վրա մարդու՝ ամերիկացիներ Ն. Արմսթրոնգի և Է. Օլդրինի վայրէջքը, տեղի ունեցավ 1969 թ-ի հուլիսի 21-ին:

Առաջինը բաց Տիեզերք է դուրս եկել տիեզերագնաց Ալեքսեյ Լեոնովը
(ծ. 1934թ.):

 1980-ական թվականների սկզբին գիտնականներն ստեղծեցին ուսապարկում դրվող մանևրային սարք, որը տիեզերագնացին հնարավորություն էր տալիս, առանց տիեզերանավին ամրանալու, ազատորեն տեղաշարժվել բաց տիեզերքում: Առաջին այդպիսի «զբոսանքը» տիեզերագնացները կատարել են ամերիկյան «Չելինջեր» տիեզերանավից 1984 թ-ին:

Երբեմն հարկ է լինում Տիեզերքն ուսումնասիրել տիեզերական զոնդերի՝ անօդաչու ինքնաշխատ սարքերի օգնությամբ. օրինակ՝ 1971 թ-ին արձակված ամերիկյան «Մարիներ-9»-ը թռավ Մարսի մոտով, իսկ 1972 թ-ին արձակված ամերիկյան «Պիոներ-10» զոնդն առաջին տիեզերական սարքն էր, որ հետագայում հեռացավ Արեգակնային համակարգից: 1973 թ-ին արձակված «Մարիներ-10»-ը՝ զոնդերից առաջինը, միանգամից անցավ 2 մոլորակների՝ Մարսի և 3 անգամ՝ Մերկուրիի մոտով: 1979–89 թթ-ին «Վոյաջեր-2»-ն անցավ Յուպիտերի, Սատուռնի, Ուրանի և Նեպտունի մոտով, այնուհետև հեռացավ Արեգակնային համակարգի սահմաններից: Թռչող-անցնող զոնդերից բացի, կան նաև ուղեծրային զոնդեր, որոնք հասնում են տվյալ մոլորակը և, նրա շուրջը ուղեծրով պտտվելով, կատարում են երկարատև դիտարկումներ:

Տիեզերական զոնդ

Ուղեծրային զոնդերը շարժվում են մոլորակների ձգողության ուժի հաշվին: Ուղեծրային զոնդերը կարող են նաև այդ մոլորակի վրա իջեցնել վայրէջքային մոդուլներ՝ ինքնաշխատ սարքեր: Օրինակ` 1995 թ-ին Յուպիտերի ուղեծիր դուրս բերվեց «Գալիլեյ» զոնդը, որն այդ մոլորակի մթնոլորտ ուղարկեց վայրէջքային մոդուլ: 2004 թ-ին «Կասսինի» տիեզերական զոնդը Սատուռնի Տիտան արբանյակի վրա իջեցրեց «Հյուգենս» վայրէջքային մոդուլը, որն արժեքավոր տեղեկություններ հաղորդեց Տիտանի մակերևույթի մասին:

Տիեզերագնացներ և տիեզերանավեր

Տիեզերագնացները կամ, ինչպես նրանց այլ կերպ անվանում են, աստղանավորդները հատուկ պատրաստություն անցած օդաչուներ են, ովքեր տիեզերանավով թռչում են Տիեզերք: Թռիչքից առաջ տիեզերագնացները համակողմանիորեն և մանրամասնորեն մարզվում են Երկրի վրա, որովհետև նրանք պետք է տևականորեն գտնվեն տիեզերնավում կամ տիեզերակայանում: Ուղեծրում գտնվելիս Երկրի ձգողության ուժը դադարում է ազդել տիեզերագնացների վրա, նրանք դառնում են անկշռելի ու սկսում են «լողալ» տիեզերանավի խցիկում: Անկշռությունը բացասական է ազդում տիեզերագնացների օրգանիզմի վրա, և լավ մարզավիճակը պահպանելու համար նրանք ստիպված են ամեն օր լրջորեն մարզվել հատուկ մարզագործիքներով:

Տիեզերագնացներն ուսումնասիրում են Երկիրը, հեռավոր աստղերն ու գալակտիկաները, դրանք շրջապատող տիեզերական տարածությունը: Նրանք տիեզերանավից արձակում են արբանյակներ, հարկ եղած դեպքում` նորոգում դրանք, ուսումնասիրում են անկշռության ազդեցությունն իրենց և իրենց հետ գտնվող կենդանի օրգանիզմների վրա, սինթեզում են այնպիսի նյութեր (օրինակ՝ դեղանյութեր), որոնց ստացումը Երկրի վրա չափազանց դժվար է:

Տիեզերանավերը սկզբում մեկտեղանի էին, այնուհետև ստեղծվեցին բազմատեղ տիեզերանավեր, և Տիեզերք թռան տիեզերագնացների մի քանի հոգուց բաղկացած անձնակազմեր: Առաջին տիեզերանավերն ունեին հրթիռային շարժիչներ, նախատեսված էին մեկանգամյա օգտագործման համար և այդ պատճառով չափազանց թանկ էին: Այնուհետև ամերիկացիներն ստեղծեցին բազմակի օգտագործման տիեզերանավեր՝ «Սփեյս շաթլ» տիեզերական մաքոքները, որոնք վայրէջք էին կատարում ինքնաթիռների նման: 

Երկարատև հետազոտություններ կատարելու համար խորհրդային «Սոյուզ-2» տիեզերանավում կոնստրուկտորներն ստեղծեցին փորձակայան, այնուհետև ուղեծիր դուրս եկավ աշխարհում առաջին ուղեծրակայանը՝ «Սալյուտը»: Այնտեղ 23 օր աշխատեցին տիեզերագնացներ Գ. Դոբրովոլսկին, Վ. Վոլկովը, Վ. Պացաևը: Այդպես սկսվեցին Տիեզերքի ուսումնասիրությունները տիեզերական լաբորատորիաներում՝ երկարաժամկետ ուղեծրակայաններում: 1984 թ-ին խորհրդային տիեզերագնացները «Սալյուտ» ուղեծրակայանում աշխատեցին 237 օր:

Կրող հրթիռներ և տիեզերական սարքեր ստեղծվել և ստեղծվում ու կիրառվում են նաև ԱՄՆ-ում` 1958 թ-ից, Ֆրանսիայում՝ 1965 թ-ից, Ճապոնիայում և Չինաստանում՝ 1970 թ-ից, Հնդկաստանում՝ 1980 թ-ից, և այլ երկրներում: Թվարկված պետությունների հետ համագործակցում են նաև մի շարք այլ երկրներ, որոնց թիվը վերջին ժամանակներում խիստ աճել է:

Ամերիկյան աստղանավորդների ջոկատում ընդգրկված էր նաև բժշկակենսաբանական հետազոտությունների մասնագետ հայազգի Ջեյմս Բաղյանը, ով առաջին անգամ Տիեզերք թռավ 1989 թ-ին, 2-րդ անգամ՝ 1991 թ-ին՝ «Դիսքավերի» տիեզերանավերով: 

Տիեզերակայաններ

Տիեզերագնացներն ապրում ու աշխատում են տիեզերակայաններում, որտեղ նրանց անհրաժեշտ ամեն ինչ՝ ներառյալ օդը, ջուրը և սնունդը, բերվում են Երկրից: Առաջին տիեզերակայանը 1971 թ-ին Խորհրդային Միության արձակած «Սալյուտ-1»-ն էր: Ավելի ուշ՝ 1986 թ-ին, արձակվեց մեկ այլ՝ «Միր» խորհրդային տիեզերակայանը, որն աստիճանաբար ընդարձակվում էր Երկրից տեղ հասցվող և միացվող նոր՝ լրացուցիչ հատվածամասերով: Այնտեղ տիեզերագնացներն աշխատեցին 1 տարուց ավելի:

2002 թ-ին ավարտվեց նոր, հզոր Միջազգային տիեզերակայանի կառուցումը, որտեղ ներկայումս աշխատում են տարբեր երկրների տիեզերագնացներ:

Թռիչքներ դեպի այլ մոլորակներ

Առաջին հաջողված միջմոլորակային թռիչքը կատարել է ամերիկյան «Մարիներ-2»-ը, որը 1962 թ-ին անցել է Վեներայի մոտով: 1976 թ-ին «Վիկինգ-1»-ը և «Վիկինգ-2»-ը վայրէջք են կատարել Մարսի վրա և բնահողից նմուշներ վերցրել: Երկու «Վոյաջեր» տիեզերանավեր Երկիր են հաղորդել Յուպիտերի (1979), Սատուռնի (1980– 1981), Ուրանի (1986), Նեպտունի (1989) մանրամասն լուսանկարներ և այնուհետև հեռացել են Արեգակնային համակարգի սահմաններից: 1997-ին «Փոթֆայնդեր» տիեզերանավը վայրէջք է կատարել Մարսի վրա և բաց թողել «Սոջորներ» փոքրիկ շարժունակ ռոբոտը: Վերջինս կատարել է Մարսի մակերևույթի հրաշալի լուսանկարներ և ուղարկել Երկիր:

Տիեզերական սարքերի միջոցով ուսումնասիրվել են նաև Սատուռնը և նրա արբանյակները, ինչպես նաև աստղակերպներ ու գիսավորներ:

Տիեզերական ռեկորդներ

Առաջին մարդը՝ Յուրի Գագարինը, Տիեզերք է թռել 1961 թ. ապրիլի 12-ին՝ Խորհրդային Միության արձակած «Վոստոկ-1» տիեզերանավով, և կատարել ընդամենը մեկ պտույտ երկրամերձ ուղեծրով: Այդ թռիչքը տևել է 108 րոպե:

Այդ օրը համարվում է Համաշխարհային տիեզերագնացության օր:

1963 թ-ի հունիսին Տիեզերք թռավ առաջին կինը՝ Վալենտինա Տերեշկովան: Նա ղեկավարում էր Խորհրդային Միության արձակած «Սոյուզ-6» տիեզերանավը, որը Երկրի շուրջը կատարեց 48 պտույտ:

1965 թ-ի մարտին առաջինը «Վոսխոդ-2» տիեզերանավից բաց (անօդ) տարածություն դուրս եկավ Ալեքսեյ Լեոնովը:

1969 թ-ին ամերիկացիներ Նիլ Արմսթրոնգը և Էդվին Օլդրինը Լուսնի վրա վայրէջք կատարեցին «Ապոլոն-11» տիեզերանավի լուսնային մոդուլով (հատվածամասով):

Ամենաերկար ժամկետով Տիեզերքում մնացել է ռուս տիեզերագնաց Վալերի Պոլյակովը, որը «Միր» տիեզերական համալիրում անցկացրեց 438 օր և Երկիր վերադարձավ 1995 թ-ի մարտի 22-ին:

Տիեզերագնացությունը նաև ժողովրդական տնտեսության բարձր արդյունավետ նոր ճյուղ է: Տիեզերքի արդյունաբերականացումն ընդգրկում է դեղաբանական պատրաստուկների, էլեկտրոնիկայի, էլեկտրատեխնիկայի, ռադիոտեխնիկայի և այլ բնագավառներում կիրառվող նոր նյութերի արտադրությունը, Լուսնի և աստղակերպների պաշարների մշակումը, վնասակար արդյունաբերական թափոնների արտանետումը Տիեզերք:

«Վիկինգի» վայրէջքային մոդուլը

Ռուսաստանի Դաշնային տիեզերական գործակալությունը (Ռոսկոսմոս) նախատեսել է 2026 թ-ից հետո ստեղծել նաև Երկիրն աստղակերպներից պաշտպանող համակարգ:

Աշխարհագրություն:ՀՀ Արտաքին կապերը

Քարտեզի վրա նշել այն երկրները, որտեղ առկա են Հայաստանի դեսպանատներ։

հ

 

ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ   ԴԵՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

  1.  ԱԼԲԱՆԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  2. ԱԼԺԻՐԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  3. ԱՄՆ
  4. ԱՆԴՈՐՐԱ
  5. ԱՎՍՏՐԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  6. ԱՄԷ
  7. ԱՐԳԵՆՏԻՆԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  8. ԱՖՂԱՆՍՏԱՆԻ ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  9. ԲԱՀՐԵՅՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  10. ԲԱՆԳԼԱԴԵՇԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  11. ԲԵԼԱՌՈՒՍԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  12. ԲԵԼԳԻԱՅԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  13. ԲՈՍՆԻԱ ԵՎ ՀԵՐՑԵԳՈՎԻՆԱ
  14. ԲՈՒԼՂԱՐԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  15. ԲՐԱԶԻԼԻԱՅԻ ԴԱՇՆԱՅԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  16. ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ԴԱՇՆԱՅԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  17. ԳՎԱՏԵՄԱԼԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  18. ԴԱՆԻԱՅԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  19. ԵԳԻՊՏՈՍԻ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  20. ԵԹՈՎՊԻԱՅԻ ԴԱՇՆԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  21. ԷՍՏՈՆԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  22. ԹԱԻԼԱՆԴԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  23. ԹՈՒՐՔՄԵՆՍՏԱՆ
  24. ԻՆԴՈՆԵԶԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  25. ԻՌԼԱՆԴԻԱ
  26. ԻՍՊԱՆԻԱՅԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  27. ԻՍՐԱՅԵԼԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  28. ԻՏԱԼԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  29. ԻՐԱՆԻ ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  30. ԻՐԱՔԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  31. ԼԱՏՎԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  32. ԼԵՀԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  33. ԼԻԲԱՆԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  34. ԼԻԲԻԱ
  35. ԼԻԽՏԵՇՏԱՅՆԻ ԻՇԽԱՆԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  36. ԼԻՏՎԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  37. ԼՅՈՒՔՍԵՄԲՈՒՐԳԻ ՄԵԾ ԴՔՍՈՒԹՅՈՒՆ
  38. ԽՈՐՎԱԹԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  39. ԿԱՆԱԴԱ
  40. ԿԱՏԱՐ
  41. ԿԻՊՐՈՍԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  42. ԿՈԼՈՒՄԲԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  43. ԿՈՍՏԱ ՌԻԿԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  44. ԿՈՐԵԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  45. ԿՈՒԲԱ
  46. ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՖՐԻԿԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  47. ՀՆԴԿԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  48. ՀՈՆԴՈՒՐԱՍ
  49. ՀՈՐԴԱՆԱՆԻ ՀԱՇԻՄՅԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  50. ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  51. ՂԱԶԱԽՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  52. ՂՐՂԶՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  53. ՃԱՊՈՆԻԱ
  54. ՄԱԼԱՅԶԻԱ
  55. ՄԱԼԹԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  56. ՄԱԼԹԱՅԻ ԻՆՔՆԻՇԽԱՆ ՈՒԽՏ
  57. ՄԱՐՈԿԿՈՅԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  58. ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՅԻ ԵՎ ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ԻՌԼԱՆԴԻԱՅԻ ՄԻԱՑՅԱԼ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  59. ՄԵՔՍԻԿԱԿԱՆ ՄԻԱՑՅԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐ
  60. ՄՈԼԴՈՎԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  61. ՄՈՆԱԿՈՅԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
  62. ՄՈՆՂՈԼԻԱ
  63.  ՄՈՆՏԵՆԵԳՐՈ
  64. ՆԵՊԱԼ
  65. ՆԻԴԵՐԼԱՆԴՆԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  66. ՆՈՐՎԵԳԻԱՅԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  67. ՇՎԵԴԻԱՅԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ
  68. ՇՎԵՅՑԱՐԻԱՅԻ ՀԱՄԱԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆ
  69. ՇՐԻ ԼԱՆԿԱՅԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՍՈՑԻԱԼԻՍՏԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  70. ՉԵԽԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  71. ՉԻԼԻԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  72. ՉԻՆԱՍՏԱՆԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  73. ՊԱՆԱՄԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  74. ՊԱՐԱԳՎԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  75. ՊԵՐՈՒԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  76. ՊՈՐՏՈՒԳԱԼԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  77. ՌՈՒՄԻՆԻԱ
  78. ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆ
  79. ՍԱՆ ՄԱՐԻՆՈՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  80. ՍԵՐԲԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  81. ՍԻՆԳԱՊՈՒՐԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  82. ՍԻՐԻԱՅԻ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  83. ՍԼՈՎԱԿԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  84.  ՍԼՈՎԵՆԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  85. ՍՈՒԴԱՆ
  86. ՍՈՒՐԲ ԱԹՈՌ
  87. ՎԻԵՏՆԱՄԻ ՍՈՑԻԱԼԻՍՏԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  88. ՎՐԱՍՏԱՆ
  89. ՏԱՋԻԿՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  90. ՈՒԿՐԱԻՆԱ
  91. ՈՒՐՈՒԳՎԱՅԻ ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  92. ՔՈՒՎԵՅԹԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  93. ՕՄԱՆԻ ՍՈՒԼԹԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
  94. ՖԻԼԻՊԻՆՆԵՐԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  95. ՖԻՆԼԱՆԴԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
  96. ՖՐԱՆՍԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Քարտեղի վրա նշել այն երկրները, որոնք դեսպանատներ ունեն Հայաստանում։

ԱՄՆ,ԱՄ ԷՄԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ԱՐԳԵՆՏԻՆԱ, ԲԵԼԱՌՈՒՍ, ԲՐԱԶԻԼԻԱ, ԲՈՒԼՂԱՐԻԱ,ԳԵՐՄԱՆԻԱ, ԵԳԻՊՏՈՍ ,ԹՈՒՐՔՄԵՆՍՏԱՆ ,ԻՏԱԼԻԱ  , ԻՐԱՆ , ԻՐԱՔ ,ԼԵՀԱՍՏԱՆ , ԼԻԲԱՆԱՆ , ԼԻՏՎԱ ,ՀՆԴԿԱՍՏԱՆ , ՀՈՒՆԱՍՏԱՆ , ՂԱԶԱԽՍՏԱՆ ,ՃԱՊՈՆԻԱ ,ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱ , ՇՎԵԴԻԱ , ՇՎԵՅՑԱՐԻԱ ,  ՉԵԽԻԱ  ,ՉԻՆԱՍՏԱՆ ,ՌՈՒՄԻՆԻԱ  ,ՌՈՒՍԱՍՏԱՆ, ՍԻՐԻԱ  , ՎՐԱՍՏԱՆ , ՈՒԿՐԱԻՆԱ ,ՔՈՒՎԵՅԹ ,ՖՐԱՆՍԻԱ   

https://www.embassy.am/am/embassies-in-armenia                   

Նշեք այն հիմնակն ապրանքները, որոնք արտահանվում են Հայաստանից, նշեք նաև դեպի ո՞ր երկրներ են արտահանվում։

Հայաստանից դեպի այլ երկրներ արտահանվող ապրանքատեսակներից են հիմնականում հանքաքարը, խտանյութերը, շինանյութերը, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերն և մետաղները, ժամացույցներն ու դրանց մասերը, թեթև արդյունաբերության ապրանքները, ալկոհ.խմիչքները`կոնյակ,օղի, ծխախոտը, միրգն ու բանջարեղենը, ձուկը,քաղցրավենիքը,  էլեկտրական էներգիան, խոշոր և մանր եղջերավոր կենդանիները, ապակյա ու պլաստմասե իրերը և այլն։

Հայաստանից արտահանվող ապրանքների խոշոր սպառողներից է շարունակում մնալ Ռուսաստանը ։Ռուսաստան-ից հետո  Հայաստանի հիմնական առևտրային գործընկերները շարունակում են մնալ Շվեյցարիան,Բուլղարիան,Չինաստանը, Իրաքը,ԳերմանիանՆիդեռլանդները , Իրանը , ինչպես նաև Իտալիան,Կանադան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները  և  ։ Հայաստանից դեպի Եվրամիության անդամ երկրներ հիմնականում արտահանվում են սև և գունավոր մետաղներ ու տեքստիլ արդյունաբերության ապրանքներ։

This image has an empty alt attribute; its file name is image-20.png

Բացի ԵՄ և ԱՊՀ երկրներից, Հայաստանի խոշոր առևտրային գործընկերներից են նաև մի շարք այլ երկրներ օրինակ՝ ԱՄՆ , Բելգիան, Սիրիան  և Վրաստանը։

Նշեք այն հիմնական ապրանքները, որոնք նեմուծվում են Հայաստան։ Ներկայացրեք դրանց ծագման երկիրը։

Ըստ ծագման երկրի2019 թ. 15 հիմնական գործընկերների պարագայում ներմուծման ծավալների ամենամեծ աճն արձանագրվել է Միացյալ Թագավորության դեպքում,որի պարագայում ծավալներն աճել են 120.4%-ով կազմելով 64.1 մլն ԱՄՆ դոլար հիմնականում առանձին նյութերից բաղկացած դեղամիջոցների ներմուծման ծավալների կտրուկ աճով պայմանավորված , որին հաջորդել են Ճապոնական ծագում ունեցող ապրանքների ներմուծման ծավալների աճի տեմպը, որի պարագայում գրանցվել է ներմուծման ծավալների 55.8% աճ՝ կազմելով 114.0 մլն ԱՄՆ դոլար: Սա էլ իր հերթին բացատրվում է ճապոնական ծագում ունեցող մեքենաների (մարդատար, հատուկ նշանակության, բեռնատար) ներմուծման ծավալների աճով: Աճի տեմպով երրորդ տեղում է հայտնվել հնդկական ծագման ապրանքների՝ սառեցված տավարի մսի, ադամանդե քարի ներմուծումը որոնց ծավալների աճի տեմպը կազմել է 47.1%:

Ներմուծման ծավալների ամենամեծ անկումն արձանագրվել է Արաբական
Միացյալ Էմիրությունների ծագում ունեցող ապրանքների ներմուծման ծավալների պարագայում, որի դեպքում 2018թ.-ի 9 ամիսների համեմատ 2019թ.-ի նույն ժամանակահատվածում ներմուծման ծավալները կրճատվել են 43.1%-ով` կազմելով 39.8 մլն ԱՄՆ դոլար (պայմանավորված հիմնականում ադամանդե քարերի ներմուծման ծավալների կրճատմամբ), որին հաջորդել է ֆրանսիական ծագման ապրանքների ներմուծման ծավալները, որոնց պարագայում անկումը եղել է 21.8%՝
կազմելով 61.1 մլն ԱՄՆ դոլար և ինչն էլ պայմանավորված է եղել շինարարական հավաքովի կոնստրուկցիաների ներմուծման ծավալների կրճատմամբ:


Ըստ ապրանքների ներմուծման կառուցվածքում ամենամեծ տեսակարար կշռի 8.3%-ը բաժին է ընկել բնական և հեղուկ գազին,երկրորդ տեղում է մարդատար ավտոմեքենաների ներմուծումը,երրորդ տեղում՝ նավթ և նավտամթերքները,չորրորդ տեղում ՝ դեղամիջոցները,հինգերորդըը՝ ադամանդե քարերը 2.7 % տեսակարար կշռով:


Գրականություն:Ամփոփում

Ես Գալստյան Սերգեյն եմ,<<Մխիթար Սեբաստացի>>կրթահամալիրի 9-3 դասարանի աշակերտ:Ես Սեբաստացի եմ ,իսկ դանշանակում է պետք է կարողանամ հետազոտել, վերլուծել, ստեղծագործել և այդ ամենը ներկայացնել նախագծերի տեսքով բլոգում։Իմ բլոգը ինձ համար մի շատ հարազատ մեդիահարթակ է դարձել, ինքնազարգացման, ինքնարտահայտման, ազատության ու ինքնուրույնության նոր աստիճան։ Կարծում եմ ՝ այսպես է մտածում յուրաքանչյուր սեբաստացի բլոգավար։Այժմ  կներկայացնեմ 2019-2020 ուստարվա կատարած աշխատանքները գրականություն առարկայից, ձեռքբերումները, ուսումնասիրություններս,Ճամփորդությունները:

Անմոռանալի էր ճանապարորդությունը դասընկերներիս և տիկին Սոֆյայի հետ դեպի Գյումրի :Կյանքում չէի մտածի,որ Գյումրին իմ մեջ այսքան սեր կարթնացնի,չէի մտածի,որ կդառնա իմ ամենասիրած քաղաքներից մեկը,և ես չեմ մոռանա այս ճամփորդությունը։

Ուսումնական շրջանը գնահատում եմ՝ լավ: Շատ եմ կարևորում ուսումնական-ընտանեկան նախագծերը:Համացանցու մի օր կարդացի,թե կարանտինի օրերին վերջապես շփվեցի ընտանիքի անդամների հետ:Պարզվում ՝ այսքան էլ վատ մարդիկ չեն:Կարծես իմ հետ էլ այդպես եղավ:Մենք բոլորս շատ զբաղված ենք ՝ դասեր, պարապմունքներ, սպորտային պարապմունքներ,երեկոյան՝ դասերի պատրաստում: Առանձնանում էի իմ սենյակում,և ընտանիքի անդամներին տեսնում էի միայն հացի սեղանի շուրջ, կենդանի շփման համար ընտանիքի անդամների հետ ժամանակ չէր մնում:Մեկուսացումը ,կարծում եմ,ժամակ տվեց մեզ փորձել  վերարժեքավորել մեր հարաբերությունները:Մենք միասին ֆիլմեր դիտեցինք,ամեն օր ֆիլմ էր առաջարկում մեզանից մեկը,Հայրիկիս հետ մեր այգում աշխատեցի,ավագ քույրիկիս հետ շախմատ խաղացի,միասին ընթերցեցինք:

<<Մայրենի լեզվի օրերին>> էր նվիրված ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՎԻ ԲԱՐԲԱՌՆԵՐ նախախագիծը:

Այս տարի մասնակցել եմ «Կարդում ենք Համո Սահյան» 1. , 2. , «Կարդում ենք Չարենց» 1. , 2. «Կարդում ենք  Տերյան»:Հետաքրքիր են նաև «Կարդում ենք Հովհ,Թումանյան» 1. , 2.  ,Վ․ ՍԱՐՈՅԱՆ նախագծային աշխատանքը

Այս տարի շատ եմ ընթերցել և փորձել եմ վերլուծել ընթերցածս: Գոհար ռշտունի,,ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԳԵՆԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ Է, ԿԱՄ ԱՌԱՔՅԱԼՆԵՐՆ ՈՒ ՀՈՒԴԱՆ,,Ռեյ Բրեդբերի ,,Խատուտիկի գինի,, վիպակը ,Վարդգես Պետրոսյանի «ՎԵՐՋԻՆ ՈՒՍՈՒՑԻՉԸ» :

Ճիշտ է, մենք չունեինք հնարավորություն դպրոց գնալու,սակայն դա մեզ չխանգարեց իրականացնել մի շատ հետաքրքիր նախագիծ-քննարկում «ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ» ԷՊՈՍԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ»:Ավելացնեմ,որ նախագիծը իմ մեջ ցանկություն արթնացրեց նկարելու/էպոսի հերոսների նկարները իմն են/ :

Տարվա ընթացքում կատարել եմ մի թարգմանություններ և հավաքել այստեղ: 

Ճիշտ է շատ դժվար է և տխուր առանց հարազատ դարձած դպրոցի, դպրոցական ընկերների և Կարոտել եմ դպրոցի եռուզեռը, ուսուցիչների: Շաաաաաա՜տ եմ կարոտել բոլորիդ, շա՜տ:Կարոտել եմ դպրոցի եռուզեռը,ուսուցիչներիս, սակայն բոլորս էլ հասկանում ենք,որ դա ժամանակավոր է, և նորից կգա սեպտեմբերը…

Ֆիզիկա

Բնապահպանները ահազանգում են Հայաստանում բնապահպանական բազմաթիվ խնդիրների մասին. Թեղուտի, Քաջարանի, Ջերմուկի հանքերի շահագործում, անտառների ոչնչացում, Երևանի անապատացում և այլն: Արդյոք այս խնդիրները տեղ գտե՞լ են կուսակցությունների նախընտրական ծրագրերում, և խորհրդարան մտնելու համար պայքարող ուժերն ինչպե՞ս են պատկերացնում բնապահպանության ոլորտում առկա խնդիրների լուծումները:https://www.facebook.com/v3.2/plugins/quote.php?app_id=468673766529308&channel=https%3A%2F%2Fstaticxx.facebook.com%2Fconnect%2Fxd_arbiter.php%3Fversion%3D46%23cb%3Dffdb8cdc78c4f%26domain%3Dhetq.am%26origin%3Dhttps%253A%252F%252Fhetq.am%252Ffbf2cff5cd53d8%26relation%3Dparent.parent&container_width=930&href=https%3A%2F%2Fhetq.am%2Fhy%2Farticle%2F13415&locale=en_US&sdk=joey

Ստորև ներկայացվում են կուսակցությունների նախընտրական ծրագրերի՝ բնապահպանությանը վերաբերող դրույթները:

«Բարգավաճ Հայաստան»

«Բարգավաճ Հայաստանի» նախընտրական ծրագրի՝ բնապահպանությանը վերաբերող բաժինը վերնագրված է «Բնությունը մեր ընդհանուր տունն է»: Այդ բաժինը շատ կարճ է, գրված հռչակագրային ոճով, դրանում չի նշվում Հայաստանում առկա բնապահպանական որևէ խնդիր և որևէ քայլ, որը կուսակցությանը նախատեսում է անել բնապահպանության վիճակը բարելավելու ուղղությամբ:

Ահա «Բնությունը մեր ընդհանուր տունն է» բաժինն ամբողջությամբ. «Բնությունն այն կենսական միջավայրն է, որը յուրաքանչյուր մարդ պարտավոր է պահպանել, վերականգնել և խնամքով օգտագործել, շրջակա միջավայրի հետ վարվելով այնպես, ինչպես կվարվեր իր սեփական տան հետ: «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունն անհրաժեշտ է համարում այս պարզ ճշմարտության արմատավորումը ինչպես պետական քաղաքականության, այնպես էլ յուրաքանչյուր քաղաքացու գիտակցության մեջ և իր հնարավորությունների սահմաններում աշխատելու է այս ուղղությամբ: Մենք կարևորում ենք երկրի տնտեսական զարգացումը, սակայն դեմ ենք, որ տնտեսական զարգացումնը տեղի ունենա շրջակա միջավայրի անդառնալի կորուստների, երկրի բնապահպանական անվտանգության մակարդակի նվազման և բնական ռեսուրսների անխնա շահագործման հաշվին»:

«Ժառանգություն»

«Բնական պաշարների ողջամիտ ու անվտանգ օգտագործում և շրջակա միջավայրի պահպանությունը» «Ժառանգության» նախընտրական ծրագրի վերջին գլուխն է:

Առաջին ձեռնարկությունը, որի մասին նշվում է այդ բաժնում, Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատն է: «2007թ.-ից ի վեր, երբ ընդունվել է «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի մասին» ՀՀ օրենքը, Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը տեղադրել է ավելի քան 55 մլն տոննա թափոններ, որի համար պարտավոր էր, սակայն չի վճարել Հայաստանի Հանրապետությանը 1,3 տրլն դրամ կամ շուրջ 4 միլիարդ դոլար: Այս պարտքը լիովին բավարար է, որպեսզի այս ձեռնարկությունն ազգայնացվի, իսկ Հայաստանի ազգային հարստության անխնա շահագործումից նրա ստացած տարեկան հարյուր միլիոնավոր դոլարների հասնող շահույթը այսուհետ ուղղվի պետական բյուջե»,- նշվում է ծրագրում:

Իսկ Սոթքի և Մեղրաձորի ոսկու հանքերը շահագործող «ԳեոՊրոՄայնինգ Գոլդ» ընկերությունը, որը 2004թ.-ից ի վեր արդյունահանել է գրեթե 1 մլն տոննա հանքանյութ և շրջակա միջավայրում տեղադրել նույնքան 1-ին կարգի թափոններ, ըստ նախընտրական ծրագրի, պետք է ՀՀ պետբյուջե մուտքագրեր 48 մլրդ դրամ գումար, որից շուրջ 14 միլիարդը՝ վերջին տարվա համար:

Պաշտոնապես գրանցված մյուս 12 պոչամբարի «տեղադրման» համար դրանց մայր հանքերը շահագործող տնտեսվարող սուբյեկտները 2011թ. արդյունահանման ծավալները պահպանելու դեպքում 2012թ.-ին պարտավոր են պետությանը վճարել ևս ավելի քան 20 մլրդ դրամ:

Մեկ այլ՝ «Արդար կառավարում, օրինականության հաստատում, արդարադատություն և պայքար կոռուպցիայի դեմ» բաժնում նախընտրական ծրագրում նշված է, որ միայն Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի, Հրազդան, Աբովյան քաղաքներում և Սյունիքի մարզի Սվարանց գյուղում գտնվող երեք երկաթահանքերի հետ կապված ապօրինի, ստվերային գործարքների վերանայման շնորհիվ հնարավոր է պետբյուջե վերադարձնել ավելի քան 266 մլրդ դրամ գումար:

Նախընտրական ծրագրով նախատեսվում է «պետական ձեռնարկությունների և հանքավայրերի` ապօրինի, չհիմնավորված ցածր գներով, պետությանը հասցված խոշոր չափերի վնասով իրականացված մասնավորեցումների վերանայում, ազգայնացում և նոր մասնավորեցում` բաց, թափանցիկ մրցույթների հիման վրա, որի արդյունքում բյուջետային հավելյալ եկամուտների ապահովում»:

Ուստի, «Ժառանգությունը» 16 կետով թվարկում է այն առաջնային օրենսդիր և գործադիր քայլերը, որոնք պատրաստվում է կատարել: Այդ քայլերից են, օրինակ.

– Բնապահպանական ցանկացած նորմի խախտման դեպքում կիրառել վարչական խստագույն միջոցներ՝ տույժեր և տուգանքներ, ինչպես նաև քրեական պատասխանատվության միջոցներ:

– Ապահովել գործող օրենքի լիարժեք կիրառում ՀՀ տարածքում հաշվառված 470 հանքարդյունաբերական օբյեկտների շահագործման արդյունքում գոյացող «դատարկ ապարների» տեղահանման և տեղադրման համար դրանց շահագործող տնտեսվարող սուբյեկտներից բնապահպանական վճարների լիարժեք գանձման նպատակով:

– Ապահովել «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի մասին» ՀՀ օրենքի լիարժեք կիրառում՝ պահանջվող շրջակա միջավայրում արտադրության և սպառման թափոնների սահմանված կարգով տեղադրման դիմաց, ինչի հաշվին հանքարդյունահանողներից բնապահպանական վճարների ամբողջական գանձման արդյունքում արդեն 2013թ.-ին առնվազն 428 մլրդ դրամ (շուրջ 1,1 մլրդ ԱՄՆ դոլար) կմուտքագրվի պետբյուջե, ընդ որում, դրա մի մասը՝ գույքի և բաժնեթղթերի ձևով:

– Վճռականորեն կասեցնել հայրենի բնության ինքնատիպ կենդանական աշխարհն ամլացնող համատարած որսագողությունը և անօրինական անտառահատումները:

– Անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել հանրապետության, այդ թվում՝ Երևանի անապատացման վերահաս վտանգը կանխելու համար:

«Ժառանգության» նախընտրական ծրագրով նախատեսվում է ընդունել բնական պաշարների արդյունավետ օգտագործման մասին ՀՀ օրենք, վերացնել բնապահպանության ոլորտը և բնական պաշարամիջոցների շահագործումը կարգավորող օրենսդրական ակտերում առկա հակասություններն ու տարընթերցումները, խստացնել բնապահպանության ոլորտի պահպանման և կարգավորման հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված նորմատիվային-իրավական պահանջները, հիմնել բնապահպանական ոստիկանություն՝ չարաշահումներին արագ արձագանքելու կամ դրանք կանխելու հիմնական առաքելությամբ:

Նախընտրական ծրագրում թվարկվում են բնապահպանության ոլորտը կարգավորող մի շարք օրենքներ, որոնցում կուսակցությունը նախատեսում է փոփոխություններ ու լրացումներ անել, մասնավորապես՝ «Բնապահպանական և բնօգտագործման վճարների մասին», «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի մասին», «Բնապահպանական իրավախախտումների հետևանքով կենդանական և բուսական աշխարհին պատճառված վնասի հատուցման սակագների մասին», «Թափոնների մասին», «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին», «Սևանա լճի մասին», «Սևանա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման և օգտագործման միջոցառումների տարեկան ու համալիր ծրագիրը հաստատելու մասին» օրենքները, «Ջրային օրենսգիրքը», «Անտառային օրենսգիրքը», «Ընդերքի մասին օրենսգիրքը» և այլն:

Հայ ազգային կոնգրես

Հայ ազգային կոնգրեսից «Հետքին» հայտնեցին, որ նախընտրական ծրագիր պետք է դիտարկել մինչ այժմ ՀԱԿ-ի հրապարակած տարբեր ծրագրերը՝ Սոցիալ-տնտեսական ծրագիրը, Գյուղատնտեսության խթանմանն ուղղված հրատապ միջոցառումները, ՀՀ արդյունաբերության զարգացման ծրագիրը (2012-2022թթ.), Դատաիրավական բարեփոխումների հայեցակարգ-ծրագիրը և այլն:

ՀԱԿ-ի՝ բնապահպանությանը վերաբերող ծրագիրը կոչվում է Էկոլոգիական անվտանգության հայեցակարգ, որը 69 էջանոց փաստաթուղթ է: Հայեցակարգը սուր քննադատում է ոլորտում վարվող քաղաքականությունը:

«Վերջին տարիներին կատարված համատարած ծառահատումները, բնական ռեսուրսների անխնա շահագործումը, օգտակար բնական պաշարների վրա տոտալ և անվերահսկելի հարձակումը ամբողջությամբ հյուծել են հայրենի բնությունը՝ երկրում ստեղծելով էկոլոգիական պայթյունավտանգ իրավիճակ»,- նշվում է Էկոլոգիական անվտանգության հայեցակարգում:

Ծրագրում գրված է, որ վերջին տարիներին բնության վերականգնման համար չի իրականացվել որևէ շոշափելի աշխատանք, իսկ բնապահպանական վճարները ծախսվել են բնության վերականգնման հետ որևէ աղերս չունեցող նպատակներով: Ներկայում Հայաստանում այլևս գրեթե չեն մնացել տարածքներ, որտեղ արտադրվող գյուղմթերքը էկոլոգիապես մաքուր և առողջության համար անվտանգ լինի: Մարդիկ ուտում են թունաքիմիկատներով և ծանր մետաղներով հագեցած մրգեր ու բանջարեղեն: Շրջակա միջավայրի անվերահսկելի աղտոտման հետևանքով թունավորվում են հոսքաջրերը, որոնցով ոռոգվում է հողը:

Էկոլոգիական անվտանգության հայեցակարգի զգալի մասը վերաբերում է հատկապես հանքարդյունաբերության խնդիրներին, «քանի որ հենց այդ ոլորտին է բաժին ընկնում շրջակա միջավայրի աղտոտման հիմնական մասը»:

Ըստ հայեցակարգի՝ Հայաստանում շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնախնդիրներից են բնական պաշարների անկանոն և անվերահսկելի գերշահագործումը, հանքանյութի ոչ արդյունավետ իրացումը, թափոնները հարկման դաշտից թուրս թողնելը, թունավոր արտանետումների չեզոքացման, թափոնների վերամշակման մեխանիզմների բացակայության պատճառով շրջակա միջավայրի տարերային աղտոտումը, բնական պաշարների շահագործման և կառավարման համակարգում տիրող անպատժելիության մթնոլորտն ու կոռուպցիան:

Հայաստանի էկոլոգիական իրավիճակը պարտադրում է բարձիթողի վիճակը կանոնակարգելու համար դիմել կտրուկ քայլերի, որոնցից է. «Պետական և համայնքային անտառների զանգվածային հատումը արտադրական, այդ թվում՝ հանքի շահագործման նպատակով պետք է անվերապահորեն բացառվի»:

Ըստ ՀԱԿ-ի հայեցակարգի՝ ցանկացած պարագայում պետք է արգելվի բնական պաշարների այնպիսի շահագործումը (օրինակ՝ բաց եղանակով հանքարդյունահանում), երբ օրենքով նորմավորված, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման միջոցով կհիմնավորվի, որ նշված գործունեությունը հանգեցնում է անտառների ոչնչացման կամ դեգրադացիայի, կարող է հանգեցնել տվյալ կամ հարակից տարածքում բնակվող բնակչության զանգվածային տեղահանման կամ միգրացիայի կամ այլ բացասական սոցիալական ազդեցության (ծանր հիվանդություններ, գենոֆոնդի փոփոխություն և այլն), անհամատեղելի է հանգստի և առողջարանային օբյեկտների բնականոն գործունեության հետ, գերազանցում է օդային ավազանի և ջրային ռեսուրսների, թափոնների տեղաբաշխման համար սահմանված վայրերի աղտոտման թույլատրելի սահմանային չափը, հանգեցնում է Կարմիր գրքում գրանցված բուսական և կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչների թվաքանակի նվազեցմանը և այլն:

Անդրադառնալով Թեղուտի հանքավայրի շահագործմանը՝ հայեցակարգը նշում է, որ այն պետք է թողնել հաջորդ սերունդներին, քանի որ հանքի շահագործումը չպետք է ուղեկցվի բնական պաշարների անհամաչափ ոչնչացմամբ: Իսկ Թեղուտի պարագայում առկա տեխնոլոգիաները թույլ չեն տալիս հանքավայրը շահագործել՝ առանց անտառապատ տարածքներին, հոսքաջրերին և բնության այլ բաղադրիչներին անհամաչափ վնաս պատճառելու, նաև հանքահումքի լիարժեք կորզում իրականացնել:

Ըստ հայեցակարգի՝ ներկայում Հայաստանում գործում է շուրջ 500 հանքարդյունահանող ձեռնարկություն, որից 22-ը մետաղական հանքավայր է: Եվս մոտ 300-ը լիցենզավորման փուլում է, որից 10-ը կրկին մետաղական հանքավայր է: ՀԱԿ-ը համարում է, որ «երկրի բնական պաշարների վրա այսպիսի տոտալ հարձակումը վաղուց արդեն անցել է շահագործման անթույլատրելի կրիտիկական չափը»:

«Հարկ է նշել նաև, որ իրականում այսօր Հայաստանում հանքարդյունաբերություն՝ որպես այդպիսին, չկա, այլ կա հանքի օգտակար հանածոների արդյունահանում և այդ հանածոների արտահանում դեպի զարգացած երկրներ: Այս քաղաքականությունը հանգեցնում է նրան, որ ազգային պաշարները շատ արագ սպառվում են, մինչդեռ հանրությունը դրանից, ըստ էության, ոչինչ չի ստանում, բացի ոչնչացված և աղտոտված բնական միջավայրից և առողջության կորստից»,- նշվում է Էկոլոգիական անվտանգության հայեցակարգում:

Մեկ այլ խնդիր է այն, որ ներկայում ընդերքի շահագործման համար անհրաժեշտաբար տրամադրվող, վերականգնվող բնական պաշարները հանքարդյունաբերողին են տրամադրվում ոչ թե դրանց շուկայական, այլ կադաստրային արժեքով, ինչի հետևանքով այդ բնական պաշարների համար վճարումները կազմում են ծիծաղելիորեն ցածր թվեր: Օրինակ՝ Armenian Coppar Program ընկերությունը օգտակար հանածոյի արդյունահանման նախագծով Թեղուտի հանքավայրի մոտ գտնվող Շնող գետի տնտեսական արժեքը գնահատել է ընդամենը 175 հազար դրամ: Մինչդեռ օգտագործվող բնական պաշարները կապիտալ են, որը պետք է հաշվարկվել ոչ թե կադաստրային, այլ շուկայական գնով:

Պաշտոնական տվյալներով՝ վերջին տարիներին բնապահպանական և բնօգտագործման վճարների (ԲԲՎ), այդ թվում՝ ռոյալթիների տեսքով պետական բյուջեի մուտքերը կազմում են ՀՆԱ-ի ընդամենը 0.25-0.27 %-ը: Կառավարության որոշումներով սահմանվող բնօգտագործման վճարներով պետական բյուջե մտնում է հանքի օգտակար հանածոների արժեքի մոտ 20-21 %-ը: Իրականում, սակայն, ըստ ՀԱԿ-ի հայեցակարգի, բնօգտագործման վճարներից պետբյուջե կատարվող մուտքերը չեն գերազանցում օգտագործվող բնական պաշարների արժեքի 2 %-ը, ինչի մասին է վկայում նաև ԲԲՎ-ի ու ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը:

«Մնացած ամբողջ հասույթը գտնվում է ստվերում: Այս առումով հարկ է նշել, որ աշխարհի երկրների մեծ մասում պետական բյուջե վճարվում է օգտակար բնական պաշարների արժեքի եկամուտների 50-92 տոկոսը,- նշում է ՀԱԿ-ը և շարունակում: Բնօգտագործման նոր քաղաքականության պայմաններում պետական բյուջե պետք է մուտք արվի հանքի օգտակար հանածոների արժեքի 50-70 տոկոսը՝ ելնելով արդյունահանվող բնական պաշարի շահութաբերության ցուցիչից»:

Ելնելով վերոնշյալից, ըստ հայեցակարգի, պետք է իրականացվեն մի շարք նվազագույն գործողությունները, որոնցից են, օրինակ. անտառային հողերի տարածքում հանքի շահագործումը կարող է իրականացվել բացառապես շահագործման փակ եղանակով (հորատանցքի միջոցով), եթե պահպանվում են բնապահպանական մյուս սահմանափակումները, պետք է արգելվի Հայաստանի միջազգային պայմանագրերի խախտմամբ շրջակա միջավայրին անհամաչափ վնաս հասցնող ցանկացած գործունեություն՝ ներառյալ արդեն իսկ սկսված և խոշոր ներդրումներ իրականացված նախագծերը (օրինակ՝ Թեղուտի հանքի շահագործումը)՝ օրենքին տալով հետադարձ ուժ, պետք է օրենքով սահմանված սեղմ ժամկետներում վերանայվեն բնական պաշարներ շահագործող բոլոր կազմակերպություններին տրված հանքային իրավունքները և տրամադրվեն հանքային նոր իրավունքներ, պետք է արմատապես վերանայել «բացառիկ գերակա հանրային շահ» եզրույթի իրավական նշանակությունը՝ դա հասկանալով որպես պետության համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող հանրային առաջնահերթությունը և ոչ թե մասնավոր սեկտորի նյութական շահը:

ՀԱԿ-ի առաջարկած այլ միջոցառումներից են հետևյալները. պետք է հնարավորինս վերականգնվի Երևանի «նախասրճարանային» արտաքին տեսքը: Քաղաքային բոլոր այգիները, պուրակները, քաղաքային մշակույթի համար նշանակություն ունեցող օբյեկտները բերվելու են իրենց նախնական տեսքին: Էկոլոգիական գոտիներում ծանր կոնստրուկցիաներով կառուցված և մշակութային արժեք չունեցող բոլոր շինությունները (այդ թվում՝ զվարճանքի կենտրոններն ու խանութները, բնակելի տներն ու առանձնատները, «Հաղթանակ» զբոսայգում կառուցված «Գոլդեն փալաս» հյուրանոցը և այլն) պետք է անվերապահորեն ապամոնտաժվեն, հնարավորության սահմաններում հատված այգիները պետք է վերականգնվեն, քաղաքաշինական նախագծերում պետք է ներառել կանաչ գոտիների պարտադիր նվազագույն չափ՝ կառուցապատվող տարածքի 20 %-ից ոչ պակաս տարածքով: Հայաստանում պետք է կառուցվի հիդրոակումուլյացիոն կայան, և Սևանից բաց թողնված ջուրը երկրորդ անդամ շրջանառվի և այլն:

Էկոլոգիական անվտանգության հայեցակարգում նշվում է նաև ոլորտում խախտումներ անելու դեպքում պատասխանատվություն կրելու մասին: Ըստ այդմ, նախատեսվում է էապես խստացնել էկոլոգիական իրավախախտումների դիմաց պատասխանատվության միջոցները՝ դրանք տեղափոխելով քաղաքացիաիրավական օրենսդրության դաշտ:

«Պետք է նաև ծանրացվեն շրջակա միջավայրի դեմ ուղղված հանցագործությունների համար պատասխանատվության չափերը, սահմանվեն նոր պատժատեսակներ ՀՀ քրեական օրենսգրքի՝ շրջակա միջավայրի դեմ ուղղված հանցագործությունների բաժնում: Հատուկ տեխնիկայի կիրառմամբ, մասնավորապես ուղղաթիռով որսը՝ որպես կենդանական աշխարհի նկատմամբ իրականացվող բարբարոսություն, պետք է քրեականացվի»,- նշվում է Էկոլոգիական անվտանգության հայեցակարգում:

Կենսաբանություն: Ժառանգական հիվանդություններ

Ժառանգական կամ գենետիկ հետազոտություններ

Գեները կյանքի հիմնարար միավորներից մեկն են, որոնց շեղումները կարող են առաջացնել առողջական կամ զարգացման խնդիրներ։

Ժառանգական կամ գենետիկ որոշ խանգարումներ ազդում են մարդկանց վրա սկսած ծնված օրվանից, իսկ մյուսները զարգանում են ավելի ուշ։ Այս հոդվածում ձեզ կներկայացնենք ժառանգական հիվանդությունների վերաբերյալ որոշ կարևոր և հիմնարար տեղեկություններ ու տվյալներ։

Ի՞նչ են ժառանգական խանգարումները

Ժառանգական հիվանդությունն առողջական վիճակ է, որը զարգանում է գեների կամ քրոմոսոմի հետ կապված որևէ շեղման պատճառով։

Որևէ առանձին գենի հետ կապված խնդիրը կոչվում է գենետիկ մուտացիա։ Դուք կարող եք ունենալ գենետիկ մուտացիա, որը որևէ տեսանելի խնդիր չի առաջացնում։ Սակայն որոշ գենետիկ մուտացիաներ կարող են ուղեկցվել առողջական խնդիրներով, օրինակ՝Ցիստիկ ֆիբրոզ, հեմոֆիլիա և այլն։

Եթե խնդիրը կապված է ոչ թե առանձին գենի, այլ քրոմոսոմի հետ (կառուցվածքային կամ քանակական վերակառուցումներ), ապա կարող են զարգանալ առողջական լուրջ խնդիրներ՝ քրոմոսոմային համախտանիշներ։ Որոշ մարդիկ ունեն քրոմոսոմի բացակայություն, մյուսների մոտ կարող է հայտնաբերվել լրացուցիչ կամ կիսված քրոմոսոմ։Դաունի, Տերների և Կլայնֆելտերի համախտանիշները քրոմոսոմային հիվանդությունների օրինակներ են։

Ինչո՞ւ են ժառանգական հիվանդություններն առաջանում

Ժառանգական հիվանդությունների մեծ մասն առաջանում է պատահականորեն։ Գեները և քրոմոսոմները բարդ կառուցվածք ունեն և նոր կյանքը ձևավորելիս հաճախ կարող են քիչ փոփոխվել։

Որոշ հիվանդություններ փոխանցվում են ծնողներից մեկնումեկից։ Եթե ծնողն ունի վնասված գեն կամ քրոմոսոմ և այն փոխանցվում է երեխային, վերջինիս առողջությունը կարող է տուժել։

Այնուամենայնիվ, որոշ հիվանդություններ կարող են ի հայտ գալ մարդու կյանքի ընթացքում ԴՆԹ-ի փոփոխությունից։ Օրինակ,որևի ճառագայթումը  կարող է վնասել ԴՆԹ-ն՝ թույլ տալով, որպեսզի զարգանա մաշկի քաղցկեղ ։ Նման դեպքերում գործ ունենք բազմագործոն հիվանդությունների հետ, որոնց առաջացման համար անհրաժեշտ է ժառանգական և արտաքին միջավայրի տարբեր գործոնների զուգակցում։

Ցիստիկ ֆիբրոզ (մուկովիսցեդոզ)

Ցիստիկ ֆիբրոզ (մուկովիսցեդոզ)

Ցիստիկ ֆիբրոզը ժառանգական հիվանդություն է, որը գերազանցապես ախտահարում է թոքերը և մարսողական համակարգը։

Այն պատճառվում է գենետիկ մուտացիայից, որի արդյունքում թոքերի և աղիների կողմից արտադրվող լորձը դառնում է մածուցիկ (թանձր) և կպչուն։ Մածուցիկ են դառնում նաև քրտինքը և լյարդի ու ենթաստամոքսային գեղձի կողմից արտադրվող մարսողական հյութերը։

Որպեսզի երեխային այս հիվանդությունը ժառանգվի, անհրաժեշտ է, որ երկու ծնողներն էլ կրեն արատավոր գենը։

Ցիստիկ ֆիբրոզը սովորաբար հայտնաբերվում է նորածին երեխաների մոտ՝ նորածնային սքրինինգային թեստի միջոցով (քրտինքի թեստ կամգենետիկ թեստավորում)։

Ցիստիկ ֆիբրոզով մարդկանց մեծ մասի մոտ դրսևորվում են հետևյալ նշաններն ու ախտանիշները՝

  • թոքային խնդիրներ, օրինակ՝ թանձր խորխով հազ,խզզոցներ,շմչարգելություն և հևոց ու հաճախակի կրկնվող թոքային վարակներ, ֆիզիկական ակտիվության նկատմամբ անդիմադրողականություն
  • մարսողական խնդիրներ, օրինակ՝ խիստ տհաճ հոտով, լորձոտ ու ճարպոտ կղանք, աճի և մարմնի կշռի ավելացման դանդաղում, աղիքային խցանումներ (հատկապես նորածինների մոտ), սուր փորկապություն
  • խիստ աղային քրտնարտադրություն։

Ցիստիկ ֆիբրոզը կարող է ուղեկցվել նաև թոքերի ախտահարմամբ, սնուցման խանգարումներով, աճի դանդաղեցմամբ և դիաբետով։ Ցիստիկ ֆիբրոզով գրեթե բոլոր տղամարդիկ և կանայք անպտղունակ են։

Ցիստիկ ֆիբրոզը սովորաբար կրճատում է կյանքի տևողությունը։

Այն համարվում է անբուժելի հիվանդություն, սակայն ֆիզիոթերապևտիկ և բուժման այլ մեթոդները կարող են բարելավել կյանքի որակը և կրճատել բարդությունների ռիսկը։

Վիլսոնի հիվանդություն

Վիլսոնի հիվանդություն

Վիլսոնի հիվանդությունը հազվադեպ հանդիպող ժառանգական հիվանդություն է, որն ընթանում է կենսականորեն կարևոր օրգաններում՝ լյարդում և գլխուղեղում պղնձի կուտակումով:

Այս հիվանդությամբ մարդիկ սովորաբար ախտորոշվում են 5-35 տարեկանում, սակայն հիվանդությունը կարող է զարգանալ ինչպես ավելի փոքր, այնպես էլ ավելի մեծ տարիքով մարդկանց մոտ: Վիլսոնի հիվանդությունը հանդիպում է 30,000 մարդուց մեկի մոտ` առանց հաճախականությունների միջսեռային տարբերության:

Պղինձը կարևոր դեր ունի նյարդերի, ոսկրերի, կոլագենի և մաշկի գունանյութ համարվող մելանինի առողջ վիճակի պահպանման մեջ: Մենք պղինձ ստանում ենք սննդի միջոցով, որի ավելցուկային քանակները զտվում են լյարդի կողմից և լեղու միջոցով հեռանում օրգանիզմից:

Սակայն Վիլսոնի հիվանդության ժամանակ պղինձը նորմալ կերպով չի հեռացվում, այլ սկսում է կուտակվել օրգանիզմում՝ հասնելով կյանքին սպառնացող մակարդակների: Վաղ ախտորոշելիս այս հիվանդությունը բուժելի է:

Վիլսոնի հիվանդության ախտանիշները

Վիլսոնի հիվանդությունը բնածին հիվանդություն է, սակայն գանգատները կարող են զարգանալ ավելի ուշ, երբ պղինձը սկսում է կուտակվել մարդու գլխուղեղում, լյարդում և այլ օրգաններում: Ախտանիշները կախված են հիմնական ախտահարված օրգանից: Ավելի հաճախ զարգանում են՝

  • ընդհանուր թուլություն, հոգնածություն և աշխատունակության անկում
  • ախորժակի կորուստ
  • մաշկի և աչքերի կարծրենիների (սկլերա) դեղնավուն երանգավորում (դեղնուկ)
  • աչքերի ոսկե-շագանակագույն գունափոխում (Կայզեր-Ֆլեչերի օղեր)
  • հեղուկի կուտակում ստորին վերջույթներում (այտուց) կամ որովայնում (ասցիտ)
  • խոսքի, կլման ակտի կամ ֆիզիկական հավասարակշռության հետ կապված խնդիրներ
  • չվերահսկվող (ակամա) շարժումներ կամ մկանների ձգվածություն:

Վիլսոնի հիվանդության պատճառները

Վիլսոնի հիվանդությունը ժառանգվում է աուտոսոմ ռեցեսիվ տարբերակով, որը նշանակում է, որ հիվանդությունը զարգանում է, եթե երկու ծնողներից էլ ժառանգվում են գենի մեկական մուտացված պատճեններ: Եթե դուք ոչ նորմալ գեն ստանում եք միայն ձեր ծնողներից մեկնումեկից, դուք չեք հիվանդանում, սակայն դառնում եք հիվանդության կրող, որը կարող եք ժառանգել ձեր երեխաներին:

Բարդությունները

  • Լյարդի «սպիացում» . պղնձի ավելցուկային քանակներից վնասված լյարդի բջիջները վերականգնվելիս առողջ հյուսվածքները փոխարինվում են շարակցական (սպիական) հյուսվածքով (ֆիբրոզ), որի արդյունքում խանգարվում է այս գեղձի նորմալ գործունեությունը:
  • Լյարդային անբավարարություն. սա կարող է զարգանալ հանկարծակի (սուր) կամ դանդաղորեն՝ տարիների ընթացքում: Ցիռոզի ենթարկված լյարդի ծանր անբավարարության ժամանակ կարող է առաջարկվել լյարդի փոխպատվաստում: Հիվանդների մոտավորապես 5%-ի մոտ հիվանդությունը ախտորոշվում է լյարդային անբավարարության զարգացումից հետո:
  • Կայուն (անդառնալի) նյարդաբանական խնդիրներ. դողը (տրեմոր), մկանային ակամա շարժումները, տարօրինակ քայլքը և խոսքի դժվարությունները կարող են բուժմանը զուգընթաց որոշակիորեն կարգավորվել, սական որոշ հիվանդների մոտ նյարդաբանական այս խանգարումները կարող են չենթարկվել բուժմանը և դառնալ կայուն:
  • Երիկամային խնդիրներ. Վիլսոնի հիվանդությունը կարող է վնասել երիկամները՝ առաջացնելով քարեր և ամինոացիդուրիա (սպիտակուցների կենսասինթեզի համար անհրաժեշտ անփոխարինելի ամինոթթուների կորուստ մեզով):
  • Հոգեբանական խնդիրներ, այդ թվում՝ անձի խանգարումներ,, գերգրգռվածություն,փսիխոզ:
  • Արյան խնդիրներ, այդ թվում՝  անեմիա և դեղնուկի բերող հեմոլիզը (արյան կարմիր գնդիկների քայքայում):

Վիլսոնի հիվանդության ախտորոշումը

Վիլսոնի հիվանդության ախտորոշումը կարող է լինել խիստ դժվարացած, քանի որ առկա գանգատները և նշանները հաճախ նմանվում են այլ հիվանդությունների, օրինակ՝ հեպատիտների համանման գանգատներին ու նշաններին: Ավելին, որոշ դեպքերում հիվանդության ախտանիշները, այդ թվում՝ վարքագծային խանգարումները զարգանում են աստիճանաբար՝ երկար ժամանակի ընթացքում:

Բժիշկները սովորաբար հիմնվում են հիվանդության ախտանիշների և հետազոտության արդյունքների վրա:

  • Արյան և մեզի թեստեր, որոնք կարող են օգնել լյարդի գործունեությունը գնահատելիս և ստուգել արյան մեջ պղինձը կապող սպիտակուցի (ցերուլոպլազմին) մակարդակը: Բժշկին կարող է օգտակար լինել նաև 24-ժամյա մեզով օրգանիզմից հեռացող պղնձի մակարդակը:
  • Աչքերի զննում, որը թույլ է տալիս հայտնաբերել պղնձի կուտակվող քանակներից ձևավորվող Կայզեր-Ֆլեչերի օղերը, ինչպես նաև այս հիվանդությանը բնորոշ արևածաղկի տիպով կատարակտի առկայությունը
  • Լյարդի բիոպսիա, որի նպատակը լյարդային հյուսվածքում պղնձի ավելցուկային քանակների հայտնաբերումն է:
  • Գենետիկ թեստավորում, որը կարող է հայտնաբերել Վիլսոնի հիվանդություն առաջացնող ժառանգական մուտացիաները:

Վիլսոնի հիվանդության բուժումը

Բժիշկը կարող է ձեզ առաջարկել դեղեր, որոնք կապում են տարբեր օրգաններում կուտակված պղինձը և ազատում այն արյան հունի մեջ, որտեղից էլ այն զտվում և մեզի հետ օրգանիզմից հեռացվում է երիկամների միջոցով: Բուժումը կարող է ուղղված լինել նաև պղինձի կրկին կուտակումը կանխարգելելուն: Լյարդի ծանր ախտահարման ժամանակ կարող է առաջարկվել նաև լյարդի փոխպատվաստում:

Ինքնօգնություն

Եթե ձեզ մոտ ախտորոշել են Վիլսոնի հիվանդություն, բժիշկը հավանաբար խորհուրդ կտա սահմանափակել ձեր սննդակարգում պղնձի քանակությունը: Եթե ձեր տան ջրագծերը պողպատե խողովակներից են, գուցե կարիք զգացվի նաև չափել խմելու ջրի մեջ պղնձի մակարդակը: Հոգ տարեք նաև, որ չընդունեք մուլտիվիտամինային այնպիսի պատրաստուկներ, որոնք պարունակում են պղինձ:

Պղնձի բավարար մեծ քանակ պարունակող սննդամթերքներից են՝

  • լյարդ
  • փափկամորթեր (կակղամորթեր, խեցեմորթիներ, մոլյուսկ)
  • սունկ
  • ընկուզեղեն
  • շոկոլադ:

Էդվարդսի համախտանիշ (տրիսոմիա 18)

Էդվարդսի համախտանիշ (տրիսոմիա 18)

Էդվարդսի համախտանիշը ժառանգական (գենետիկ) հիվանդություն է, որը պատճառվում է 18-րդ քրոմոսոմի լրիվ կամ մասնակի երրորդ պատճենի առաջացմամբ և բերում է նորածինների` հիմնականում կյանքի հետ անհամատեղելի ծանր ֆիզիկական արատների:

Համախտանիշը անվանվել է Ջոն Էդվարդսի անունով, ով առաջինն է այս արատը նկարագրել 1960 թվականին: Էդվարդսի համախտանիշը Դաունի համախտանիշից  հետո երկրորդ ամենահաճախ հանդիպող տրիսոմիան է։

Ինչպե՞ս է Էդվարդսի համախտանիշը առաջանում

Էդվարդսի համախտանիշով երեխաներն ունեն 18-րդ քրոմոսոմի կամ դրա մի մասի նորմալ երկուսի փոխարեն երեք օրինակ: Այս հանգամանքից ելնելով էլ հիվանդությունը նաև կոչվում է «տրիսոմիա 18»:

Քրոմոսոմային այս արատը կարող է առաջանալ վերարտրադրողական բջիջների`տղամարդու մոտ սպերմատոզոիդների կամ կնոջ մոտ ձվաբջիջների ոչ նորմալ ձևավորման պատճառով կամ խնդիրը կարող է ի հայտ գալ հղի կնոջ արգանդում պտղի ոչ նորմալ զարգացման հետևանքով:

Էդվարդսի համախտանիշով պտղի ելքը  վիժումն է, մեռելածնությունը (մահացած պտուղ) կամ էլ ծանր ֆիզիկական արատներով նորածնի ծնվելը: Սովորաբար Էդվարդսի համախտանիշով երեխաները ապրում են միայն մինչև 1 տարեկանը, իսկ ավելի հաճախ մահանում են կյանքի առաջին շաբաթվա ընթացքում:

Էդվարդսի համախտանիշն ավելի հաճախ զարգանում է աղջիկների մոտ:

Էդվարդսի համախտանիշի ախտանիշները

Էդվարդսի համախտանիշով երեխաների մեծ մասն ունի՝

  • կերակրման դժվարություններ
  • դժվարաշնչություն (շնչառության դժվարություններ)
  • մտավոր հետամնացություն
  • աճի անբավարարություն և զարգացման հապաղումներ
  • փոշտում ամորձիների բացակայություն (տղաների մոտ):

Որոշ երեխաների մոտ կարող է լինել նաև՝

  • դեմքի և գլխի արտասովոր տեսք՝ փոքր գլուխ (միկրոցեֆալիա) և արտահայտված գլխի հետին մաս (ծոծրակոսկր), ցածր տեղակայված, թերզարգացած ականջներ, փոքր ծնոտ (միկրոգնատիա), նապաստակի շրթունք, գայլի երախ, վերցցված քիթ, նեղ ակնաճեղքեր, իրարից հեռու տեղակայված աչքեր (հիպերտելորիզմ) և վերին կոպի կախվածություն (պտոզ)
  • արտասովոր ձեռքեր և ոտքեր՝ սեղմված ձեռքեր, թերզարգացած բութ մատեր կամ եղունգներ, ճաճանչոսկրի բացակայություն, երկրորդ և երրորդ ոտքի մատերի միջև թաղանթի առկայություն, ծուռթաթություն կամ ծռված ոտնաթաթեր, արթրոգրիպոզ (մկանային խանգարում, որը հանգեցնում է ծնվելիս բազմաթիվ հոդերի կոնտրակտուրաների առաջացման)
  • կոնքի և կրծքավանդակի փոքր ոսկրեր՝ կարճ կրծոսկր, թերզարգացած կոնքոսկրեր և այլն
  • սրտի, թոքերի և երիկամների արատներ` սրտի արատներ (միջփորոքային կամ միջնախասրտային միջնապատի արատ, բաց զարկերակային ծորան), ներգլխային արատներ (խորիոիդ հյուսակի կիստա), երիկամների ձևախախտումներ (մալֆորմացիա):

Էդվարդսի համախտանիշի ախտորոշումը

էդվարդսի համախտանիշը կարող է կասկածվել և նույնիսկ ախտորոշվել դեռևս հղիության ընթացքում:

Որոշ ծնողներ ապագա երեխայի մոտ այս արատի հնարավոր առկայության մասին կարող են տեղեկանալ հղիության ընթացքում կատարված պտղի սոնոգրաֆիկ հետազոտության ժամանակ:

Էդվարդսի համախտանիշի բուժումը

Էդվարդսի համախտանիշով նորածինների համար որևէ արդյունավետ երկարատև բուժում գոյություն չունի, և սա երեխայի ծնողներին դնում է բարդ ընտրության առաջ:

Դաունի համախտանիշ (տրիսոմիա 21)

Դաունի համախտանիշ (տրիսոմիա 21)

Դաունի համախտանիշն ի հայտ է գալիս այն ժամանակ, երբ երեխան ծնվում է 21-րդ քրոմոսոմի լրիվ կամ մասնակի հավելյալ կրկնօրինակով։

Համախտանիշը անվանվել է անգլիացի բժիշկ Լենգդոն Դաունի անունով, ով առաջինն է այս արատը նկարագրել 1866 թվականին: Դաունի համախտանիշն ամենահաճախ հանդիպող տրիսոմիան է։

Դաունի համախտանիշն ավելի շուտ գենետիկ (ժառանգական) խնդիր է, քան հիվանդություն: Ինչպես յուրաքանչյուր անձ, այդպես էլ Դաունի համախտանիշով մարդիկ տարբերվում են իրենց արտաքին տեսքով, ունակություններով և անհատականությամբ: Սակայն Դաունի համախտանիշով մարդկանց մեծ մասն ունի որոշակի առողջական խնդիրներ:

Ի՞նչն է առաջացնում Դաունի համախտանիշ

Բժիշկներն արդեն պարզել են, թե ինչպես է Դաունի համախտանիշն առաջանում, սակայն դեռևս անհայտ է մնում, թե ինչու:

Նորմայում մարդկանց բջիջների մեծ մասն ունի 46 քրոմոսոմ: Դաունի համախտանիշով մարդիկ իրենց մարմնի բջիջներում ունեն լրացուցիչ 21-րդ քրոմոսոմ: Երեխայի մոտ այսպիսի լրացուցիչ քրոմոսոմն ի հայտ է գալիս պատահականորեն և ոչ թե այն պատճառով, որ նրա ծնողներից մեկնումեկի մոտ կա գենետիկ որևէ խնդիր (միայն 1% դեպքերում է, որ համախտանիշը կարող է ժառանգաբար փոխանցվել): Այնուամենայնիվ, հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ գենետիկ այս արատի հավանականությունն աճում է հղի կնոջ տարիքի հետ մեկտեղ։

Եթե դուք հղի եք կամ անհանգստացած եք, որ ձեր երեխան կարող է ունենալ Դաունի համախտանիշ, զրուցեք այդ մասին ձեր բժշկի կամ մանկաբարձուհու հետ:

Դաունի համախտանիշով մարդկանց մոտ առողջական խնդիրները

Դաունի հիվանդությունը բերում է որոշ առողջական խնդիրների առաջացման հավանականության բարձրացման: Այն կարող է նաև թուլացնել իմունիտետը, ինչը նշանակում է, որ վաղ մանկական տարիքում երեխաները կարող են ավելի հաճախ հիվանդանալ:

Դաունի համախտանիշով մարդիկ ունեն տեսողության և լսողության  խնդիրների ավելի մեծ ռիսկ: Նրանք կարող են նաև ավելի մեծ հավանականությամբ ունենալ մարսողական համակարգի կամ սրտի արատներ, հիպոթիրեոզ (վահանաձև գեղձի թերգործունեություն), ոսկրերի հետ կապված խնդիրներ, Ալցհեյմերի հիվանդություն, մանկական լեյկեմիա և այլն։

Դաունի համախտանիշով յուրաքանչյուր անձ ունի սովորելու և նոր տեղեկատվությունն ըմբռնելու հետ կապված որոշակի աստիճանի խնդիրներ: Նրանց մեծ մասը կարիք ունի խոսքի և լեզվի բուժման, որպեսզի խոսքը դառնա ավելի հստակ: Մտավոր դժվարությունների աստիճանը կարող է շատ տարբեր լինել՝ թույլից մինչև միջին մակարդակի։

Ինչպես ցանկացած մարդու, այնպես էլ Դաունի համախտանիշով մարդկանց համար կարևոր է ինչպես առողջ սննդակարգը, այնպես էլ ֆիզիկական ակտիվությունը: Դաունի համախտանիշով մարդիկ այլ մարդկանցից ավելի մեծ հավանականությամբ կարող են ունենալ՝

  • մարմնի ավելցուկային կշռի հետ կապված խնդիրներ
  • վահանաձև գեղձի ցածր ակտիվությամբ պայմանավորված խնդիրներ
  • օստեոպորոզ
  • ատամնաշարի անոմալիաներ (ատամները կարճ են և բութ, բնորոշ է կարիեսը և վաղաժամ ընկնելը, նաև՝ ատամների հայտնվելու հերթականության խախտում, որը հաճախ ուշանում է)
  • հաճախ՝ փորկապություն։

Կյանքի առաջին տարիներին նկատելի է արտաքին սեռական օրգանների զարգացման հապաղում, որը կարգավորվում է սեռական հասունացման շրջանում:

Խնամք և աջակցություն

Դաունի համախտանիշով մարդիկ ունեն նաև իրենց առողջական վիճակն ավելի հաճախ ստուգելու, այդ թվում՝ ատամների զարգացումը գնահատելու կարիք:

Կան Դաունի համախտանիշով բազմաթիվ մարդիկ, ովքեր իրենց զգում են երջանիկ, առողջ և կարող են որոշակի անկախ կյանք վարել, սակայն նրանք օգնության, օժանդակության մշտական կարիք են զգում:

Ցանկալի է, որ Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաները լիարժեք մասնակցեն հասարակական և անհատական կրթական ծրագրերին: Ավաղ, հասարակությունում առկա կարծրատիպերի, տեղեկատվության պակասի պատճառով Դաունի համախտանիշ ունեցող նորածիններին ավելի հաճախ են մանկատուն հանձնում (օրինակ, 2014 թվականին Հայաստանում Դաունի համախտանիշ ունեցող 22 երեխաներ հիվանդանոցից անմիջապես մանկատուն են տեղափոխվել)։

Ալֆա-1-հակատրիպսինի դեֆիցիտ

Ալֆա-1-հակատրիպսինի դեֆիցիտ

Ալֆա-1-հակատրիպսինի դեֆիցիտը (ԱՀՏԴ կամ ԱՀԴ) տարածված ժառանգական խանգարում է, որը կարող է հանգեցնել թոքերի կամ լյարդի քրոնիկ ախտահարման:​

Ալֆա-1-հակատրիպսինի դեֆիցիտն այլ կերպ անվանում են նաև «գենետիկ կամ ժառանգված էմֆիզեմա»: Այս հիվանդությունը Եվրոպայում հանդիպում է 2500-ից մեկի մոտ (ավելի հաճախ՝ Եվրոպայի հյուսիսում և Պիրենեյան թերակղզում), իսկ ծանր ախտահարում դիտվում է 5000-ից մեկի մոտ։ Ասիացիների շրջանում ավելի հազվադեպ է հանդիպում։

Թեև ԱՀՏԴ-ի ժառանգական բնույթին, բուժմամբ հնարավոր է որոշակիորեն դանդաղեցնել հիվանդության զարգացումը:

Ի՞նչ է ԱՀՏԴ-ն

Ալֆա-1-հակատրիպսինը (ԱՀՏ) սպիտակուց է, որն արտադրվում է լյարդում և շրջանառում արյան մեջ: Այն ձեր թոքերը և լյարդը պաշտպանում է վնասումից (մասնավորապես՝ թոքերը պաշտպանում է շարակցական հյուսվածքը քայքայող նեյտրոֆիլային էլաստազա ֆերմենտից):

Եթե դուք ունեք չափից դուրս քիչ ԱՀՏ (դեֆիցիտ), ձեզ մոտ ավելի քան 2 անգամ բարձրանում է հետևյալ երկու խումբ առողջական խնդիրների զարգացման ռիսկը՝

  • թոքերում ԱՀՏԴ կարող է առաջացնել էմֆիզեմա , որը կարող է դրսևորվել ավելի վաղ, քան այլ դեպքերում, ինչպես նաև ասթմա , թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն և քրոնիկ բրոնխիտ (ԹՔՕՀ ունեցողների մոտ 3%-ի մոտ համարում են, որ կա ԱՀՏ դեֆիցիտ):
  • լյարդում ԱՀՏԴ կարող է 15% դեպքերում առաջացնել ցիրոզ  («լյարդի սպիացում»), լյարդային անբավարարություն և լյարդի քաղցկեղ :

Թոքերի ախտահարումը հիմնականում սկսվում է 20-50 տարեկանից ու դրսևորվում է սուլող շնչառությամբ, հևոցով, շունչը չհերիքելու զգացումով և  թոքաբորբի ՝ թոքային վարակների նկատմամբ բարձր հակումով, որոնք կայուն են սովորական բուժման հանդեպ:

ԱՀՏԴ կարող է նաև առաջացնել պաննիկուլիտ, երբ մաշկի վրա ի հայտ են գալիս ցավոտ և պնդացած թմբիկներ:

Ո՞ր գեներն են պատճառում ԱՀՏԴ

Յուրաքանչյուր անհատ ունի լյարդի կողմից ԱՀՏ սպիտակուցի արտադրությանը վերահսկող նույն գենի երկու օրինակ: Դուք ձեր յուրաքանչյուր ծնողից ժառանգում եք մեկական գեն: ԱՀՏԴ-ը SERPINA1 գենի մուտացիայի արդյունք է, ինչի հետևանքով լյարդում ԱՀՏ չի արտադրվում բավարար քանակով։

Երբ դուք ձեր յուրաքանչյուր ծնողից ստանում եք մեկական նորմալ ԱՀՏ գեն, ապա այս հիվանդությունը չի զարգանում: Երբ դուք ձեր ծնողներից ստանում եք մեկ նորմալ և մեկ ոչ նորմալ գեներ, ապա դառնում եք ԱՀՏԴ կրող և ձեր լյարդը կարող է արտադրել նորմայից ավելի պակաս քանակության ԱՀՏ սպիտակուց: Նման դեպքերում բազմաթիվ մարդիկ կարող են և չիմանալ առկա խնդրի մասին, սակայն ոմանց մոտ, հատկապես, եթե ծխող են, կարող են զարգանալ թոքային խնդիրներ: Երբ դուք երկու ծնողներից էլ ստանում եք մեկական ոչ նորմալ գեներ, ձեզ մոտ գրեթե հաստատապես կզարգանա ԱՀՏԴ:

Ինչպե՞ս է ԱՀՏԴ-ն ախտորոշվում

Բժիշկը ձեզ մոտ ԱՀՏԴ կասկածելիս կարող է առաջարկել բժիշկ-գենետիկի խորհրդատվություն, ինչպես նաև որոշ գենետիկ հետազոտություններ:

ԱՀՏԴ-ով բազմաթիվ մարդկանց մոտ հիվանդության ճիշտ ախտորոշումը հաստատվում է բավականին երկար ժամանակի ընթացքում, քանի որ բուն հիվանդության նշանները քողարկվում են այլ հիվանդությունների ախտանիշներով:

Սովորաբար ԱՀՏԴ-ի վերաբերյալ առաջին կասկածն առաջանում է վաղ սկսված էմֆիզեմա հայտնաբերելիս:

Ինչպե՞ս է ԱՀՏԴ-ն բուժվում

Բուժումը կարող է որոշակիորեն դանդաղեցնել հիվանդության զարգացումը:

Բժիշկը կարող է նշանակել որոշ դեղեր՝ ուղղված թոքային գանգատների մեղմացմանը, օրինակ՝ բակտերիալ վարակի դեմ հակաբիոտիկներ: Ձեզ կարող է նշանակվել նաև շնչուղիների անցանելիությունը բարելավող դեղեր կամ միջոցներ (բրոնխալայնիչներ և ինհալյացիոն ստերոիդներ):

Պետք է հրաժարվել ալկոհոլի,ծխախոտի  օգտագործումից, որոնք կարող են բացասաբար ազդում են ձեր լյարդի գործունեության վրա,իսկ ծխախոտի ծուխն ինքնին հարուցում և ակտիվացնում է շնչուղիների բորբոքումը, սակայն այն նաև անմիջականորեն ինակտիվանցում է ԱՀՏ սպիտակուցը (օքսիդացնում է մեթիոնինի ածանցյալները, իսկ վերջինս շուրջ 2000 անգամ նվազեցնում է ԱՀՏ-ի ակտիվությունը):

Ծանր դեպքերում, երբ թոքերի կամ լյարդի ախտահարումն անդառնալի գերծանր է, կարող է առաջարկվել այս օրգանների փոխպատվաստման վիրահատություններ:

Русский язык. Дистанционная неделя 11-15.05.

Сочинение <<Самая дорогая трата -это время>>

Время -это что-то большое, чем обычные часы или какие-нибудь механизмы, которые двигаются. Для меня время это то, что меняется, то, что неуловимо. Мы часто откладываем что-то на завтра. Что-то хотим сказать, что-то сделать, но откладываем это «на потом». А что, если это «потом», это «завтра» не настанет? Ведь какие-то слова могут быть очень важны. и мы будем сожалеть, что не успели что-то сказать или что-то сделать.Поэтому не стоит откладывать «на потом», если ты уже можешь сделать это прямо сейчас. Время нужно ценить.Ведь время не останавливается,не ждет нас,оно неумолимо идет вперед. Хоть мы порою относимся к нему очень просто: теряем Нам нечем заняться, скучно. Но можно заняться чем-то полезным, просто нужно это захотеть. Время – безвозвратно. Это жизнь, это моменты. Жизнь коротка и время не стоит на месте, как бы нам этого не хотелось. И чтобы не сожалеть о том, что ты потерял самое драгоценное – время, нужно начать ценить его уже сейчас.

О важности времени говорили уже древние греки.У Диогена Лаэртского приведено изречение Феофраста,ученика Аристотеля:<<Самая дорогая трата -это время>>.

Поэтому призываю всех, беречь время, относиться к нему с уважением и обязательно дарить его своим близким и родным людям. Тем самым мы отблагодарим людей, которые отдали нам самое дорогое – время.

Прочитать рассказ Чехова” Ванька”

О чем просит Ванька дедушку в письме?

Ванька просит в письме забрать  его  домой.

Что обещал делать Ванька для деда?

Ванька обещал деду тереть  табак.

Кем бы хотел работать Ванька в деревне?

  Ванька в деревне хотел чистить сапоги у приказчика или быть подпаском вместо Федьки.

Есть ли сатира в этом рассказе Чехова?

Сатира есть в рассказе, но какая-то драматичная. Вроде смешно ,но потом грустно становится.

Из рассказа Чехова выражение «на деревню дедушке» вошло в толковые словари русского языка как крылатая фраза со значением без конкретного адреса (о письме), письмо или посылка «в никуда».

Жизнь и Мудрость

УМНЫЙ — ЭТО ТОТ, КТО ЗНАЕТ, МУДРЫЙ — ЭТО ТОТ, КТО УМЕЕТ
Что такое мудрость?В моем понимании, мудрость – это ум, опыт и доброта. Вот три составляющих мудрости

Ещё в древние времена обычные люди обращались за помощью к так называемым мудрецам – людям, которые могли дать ответ практически на любой вопрос. И люди эти почти всегда были глубокими старцами.

Ведь обычно люди набираются мудрости с годами, хотя и далеко не все. Но мудростью может обладать и ребенок, и молодой человек, который смотрит на мир чистыми и непосредственными глазами. Тот, кто ясно и правильно понимает законы окружающего мира.

По-настоящему мудрый человек умеет применить знания в своей собственной жизни. А еще он готов поделиться ими с другими. Ведь другие люди тоже нуждаются в знаниях, чтобы стать умнее и счастливее.

А что такое жизнь? Жизнь – это школа мудрости.Жизнь-это бесценный подарок,которым нужно дорожить.Жизнь череда как хороших,так и плохих событий.Не стоит расстраиваться,если что-то не получается или не дается с первого раза.Не стоит унывать,надо нау1иться преодолевать жизненные трудности.С каждум годом мы становимся все мудрее,но так и не можем понять:а в чем смысл жизни?Мы задумываемся над этим,но так и не можем получить ответа.Я считаю,что каждый сам решает, зачем жить, каких целей достигать. 

    Люди! Живите по совести, делайте добрые дела, помогайте нуждающимся и будет вам счастье.

Սկիզբ.Հռչակագիր

Ես դիտեցի <<Սկիզբ>> հաղորդաշարի <<Հռչակագիր>> ֆիլմը և ասեմ, որ բավականին հետաքրքիր և ինձ համար նոր փաստեր բացահայտեցի մեր անկախ Հայաստանի նորագույն պատմությունից …

     Մի փոքր ներկայացնեմ այն իրադարձությունները, որոնք նախորդեցին Անկախության Հռչակագրի ընդունմանը:

      Միխայիլ Գորբաչովի կողմից իրականացվող վերակառուցման քաղաքականությունը <<Перестройка >>-ն բերեց քաղաքական և տնտեսական ոլորտներում երկրի կառավարումը կորցնելուն, ներքաղաքական դրության կտրուկ սրմանը, մի շարք ազգամիջյան բախումների, խորհրդային հանրապետությունների անկախության ձգտումների:

       1980-ականների վերջին  ԽՍՀՄ տարածքում բռնկվեցին մի շարք ազգամիջյան բախումներ, որոնցից առավել սուր կերպով արտահայտվեցին Ղարաբաղյան բախումները: 1988  թվականի փետրվարի 27-ից 29-ը, Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի  Սումգայիթ քաղաքում, տեղի ունեցավ  հայերի զանգվածային ջարդ :Նույն թվականի  նոյեմբերին  ջարդեր կազմակերպվեցին Կիրովաբադում  և այլ քաղաքներում: Այդ նույն` 1988 թվականի դեկտեմբերի 7 -ին Հայկական ԽՍՀ-ում տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժը, խլեց ավելի քան 25000 մարդու կյանք:  1989 թվականին Հայկական ԽՍՀ-ի գերագույն խորհուրդը հայտարարեց  Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու մասին: 1989թ. նոյեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ զորքերը փորձեցին ուժով վերականգնել ադրբեջանական իշխանությունը Ղարաբաղում:  : Ադրբեջանում տեղի էին ունենում հակախորհրդային և հակահայկական հսկայական ցույցեր, սկսվեց հայաստանյան և ղարաբաղյան ճանապարհների արգելափակումը, իսկ 1990թ. հունվարին սկսվեցին Բաքվի ջարդերը:Հայաստանը հայտնվեց շրջափակման մեջ Ադրբեջանի կողմից:

Այդ ժամանակ 1977 թ. ընդունված ԽՍՍՀ Սահմանադրությամբ իշխանությունը պատկանում էր  կոմունիստական կուսակցությանը: Խորհրդային հանրապետություններում ընտրությունները կրում էին ձևական բնույթ՝ կենտկոմն էր որոշում ,թե ովքեր պետք է լինեն պատգամավորներ,իսկ մնացածը՝ արդեն թղթաբանության խնդիր էր :Քանի որ Խորհրդային միությունը բանվորա-գյուղացիական և մտավորության դաշինք էր, պատգամավորները՝ բանվորներ էին,կոլտնտեսականներ և մտավորականներ:

1990 թվականի   ապրիլի 3-ին ԽՍՀՄ գերագույն խորհուրդը ընդունեց հատուկ օրենք, որը վերահսկում էր ԽՍՀՄ կազմից միութենական հանրապետությունների դուրս գալը: Հայաստանում կոմունսիտները կորցնում էին իշխանությունը,  ժողովուրդը դուրս էր եկել վերահսկողությունից, ձևավորվում էին տարբեր խմբավորումներ: Զինված խմբավորումները փորձում էին ինքնակազմակերպվել, տեղի էին ունենում ընդհարումներ:

 Վիճակը սրվել էր 1990թ. մայիսին կայանալիք Գերագույն խորհրդի ընտրություններին ընդառաջ:

Դրանից հետո , ասվում է ֆիլմում,1990թ Խորհրդային Հայաստանում  արձանագրվեց չլսված փաստ՝ 1990 մայիսի 20-ին տեղի ունեցան  Խորհրդային Հայաստանի այլընտրանքային ընտրություններ: Դա տեղի ունեցավ այն ժամանակ,որբ վերելք էր ապրում ազգային-ազատագրական պայքարը և,հայ ժողովուրդը հասկանում էր,որ ազգային հարցերը կարելի է լուծել միայն ազատ ,անկախ պետություն ունենալու դեպքում: Արդեն 1989 թ. դեկտեմբերին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը <<Ղարաբաղ>> կոմիտեի անունից պահանջեց օրենսդրորեն անցնել բազմակուսակցական համակարգի: Ստեղծվեցին նոր կուսակցություններ՝ 1989-ին  ՀՀՇ,1987-ից գործում էր Պարույր Հայրիկյանի հիմնադրած ԱԻՄ-ը,1990-ին ստեղծվեց ՀՀԿ: Դրա մասին ֆիլմում պատմում է 1990-1995 թթ.ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամավոր Հրանտ Խաչատրյանը:Նա պատմում է,որ վերադարձան Հայաստան նաև սփուռքի ավանդական հայկական կուսակցությունները,որոնք պահպանել էին իրենց դիրքերը,հզորությունը,ունեին իրենց սեփական մամուլը:Ստեղծվեցին Սահմանադրական խմբեր,որոնք պետք է ներկայացնեին շարժման գաղափարները ԳԽ պատգամավորներին:

Բազմաթիվ կոմունիստներ հրաժարվում էին Կոմունիստական կուսակցությունից, հրապարակայնորեն այրում իրենց  կուսակցական տոմսերը, և ընդունվում էին այլ կուսակցությունների շառքերը: Ընտրությունները տեղի էին ունենում այն ժամանակ, երբ Հայաստանը գտնվում էր ժողովրդավարության գագաթնակետին:Այս մասին ֆիլմում պատմում է  1988-1990 թթ Հայկական ԽՍՀ գերագույն խորհրդի պատգամավոր Աշոտ Մանուչարյանը: Ղարաբաղյան շարժման ֆոնի վրա օգոստոսի 4-ին  տեղի ունեցած ընտրություններում Գերագույն խորհրդի նախագահ՝ քվեարկությունների չորս փուլից հետո, քվեների 140–76 հարաբերակցությամբ հաղթելով կոմկուսի թեկնածու Վլադիմիր Մովսիսյանին  ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը:Վարչապետ ընտրվեց վազգեն Մանուկյանը և սկսեց ձևավորել կառավարությունը: Տեղի ունեցավ մի կարևոր իրադարձություն ևս, Երկրապահ Կամավորական ջոկատները, որոնց աշխատանքը համակարգում էր Վազգեն Սարգսյանը,միասնական հռչակագիր ընդունեցին և հայտարարեցին,որ պատրաստ են անցնել ԳԽ պաշտպանությոն խորհրդի  հովանու տակ:

  Արդեն օգոստոսի 6-ին ԳԽ նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ Հայաստանի իշխանությունը  ի վիճակի է  սեփական ուժերով լուծելու Հանրապետության ներքին կյանքին վերաբերվող  կայունացման հետ կապված հասարակական, քաղաքական, տնտեսական խնդիրները:

Դա նշանակում էր ,որ Հայստանը լինելով  դեռ  ԽՍՍՀ կազմում  պաշտոնապես պահանջեց չմիջամտել  ներքին գործերին:

ԽՍՍՀ ԳԽ պատգամավոր Հրանտ Խաչատրյանը պատմում է ֆիլմում,որ անկախության հռչակագրի տեքստի չուրջ բանավեճեր էին ընթանում 2 հարցի շուրջ:Առաջինը՝ դա Արցխի հիմնահարցն էր, և երկրորդը՝ Պահանջատիրությունը:Այդ տարիներին շատերը վախենում էին օգտագործել <<Ցեղասպանություն>> տերմինը և սկզբնական տարբերակներում այն բացակայում էր: 

  1990 թ. օգոստոսի 23-ը Հայոց նորագույն պատմության կարևով էջերից է: Այդ օրը ընդունվեց «Հռչակագիր Հայաստանի անկախության մասին»,սկիզբ դնելով պետականության հաստատման գործընթացին: Հռչակագիրը Գերագույն Խորհրդի նիստում ընթերցել է Առաջին Հանրապետության հիմնադրի անունը կրող երիտասարդ պատգամավոր Արամ Մանուկյանը:<<Անկախության Հռչակագիրը՝ մեր անկախության ծննդականն է>>,-ասում է ֆիլմում Աշոտ Մանուկյանը:

Հռչակագրի ընդունումից անմիջապես հետո ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդի որոշմամբ՝ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը վերանվանվել է Հայաստանի Հանրապետություն, իսկ գործող տասներկուերորդ գումարման Գերագույն խորհուրդը՝ ՀՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհուրդ: Հռչակագրի հատուկ հոդվածով ընդունվում էր հանրապետության  օրենքների գերակայությունր ԽՍՀՄ օրենքների նկատմամբ։ Եթե ԽՍՀՄ տվյալ օրենքը չէր հաստատված Հայաստանի Գերագույն խորհրդի կողմից, ապա այն չէր կարող գործել հանրապետությունում։  Պետական խորհրդանիշներ հաստատվեցին Հայաստանի առաջին  Հանրապետության դրոշն ու զինանշանը։ Փաստաթղթում նշվում էր,    որ Հայաստանի տարածքում հողը, նրա ընդերքը, ձեռնարկությունները   համարվում են հայ ժողովրդի սեփականությունր։ Հայաստանը պետք է  վարեր ակտիվ արտաքին քաղաքականություն,  ունենար  իր  դիվանագիտական ներկայացուցչությունները տարբեր  երկրներում։ Մշակութային բաժնում հատուկ ուշադրություն էր հատկացվում հայերենի,  իբրև պետական լեզվի կիրառման հարցին: Հանրապետությունում ներքին  ամբողջ գործավարությունը պետք է կատարվեր միայն հայերենով։ Հռչակագիրն արտոնում էր մարդու իրավունքների հարցում, խղճի, կուսակցությունների, ժողովների, մամուլի ազատություն։Վերականգնվում էին Հայ Առաքելական եկեղեցու իրավունքներր։ Հատուկ հոդված    մտցվեց 1915թ. Հայոց ցեղասպանության և հայկական տարածքների մասին։ Հռչակագիրր  հաստատում էր Հայաստանի վճռականությունը՝ Արցախն իր տարածքի  անբաժանելի մասը ճանաչելու վերաբերյալ։

  Հռչակագրի ընդունումը չափազանց մեծ դեր խաղաց մեր նոր պատմության մեջ:

Ճիշտ է , Իրական անկախությունը Հայաստանը ձեռք բերեց 1991 թվականի սեպտեմբերի 23-ին` Գերագույն խորհրդի որոշմամբ, որին  նախորդել էր սեպտեմբերի 21-ին անցկացված հանրաքվեն` ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու և անկախ պետականություն հաստատելու մասին։ Կողմ էին քվեարկել ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիների գրեթե 95 %: Սակայն, Անկախության հռչակագրի ընդունումը հայոց պետականության զարգացման պատմության մեջ սկիզբ դրեց Հայաստանի անկախացման գործընթացին:

Նշեմ,որ իմ կարծիքով, կարևոր էր այն փաստը,որ Հայաստանը ,լինելով դեռ ԽՍՍՀՄ կազմում համարձակվեց անցկացնել այլընտրանքային ընտրություններ, և ինչը ավելի կարևոր է ,պաշտոնապես պահանջեց չմիջամտել  ներքին գործերին:

Հայաստանի անկախությանը ծնվել է Հայստանի համար շատ բարդ պայմաններում. 1988 թվականին սկսվել էր Արցախյան շարժումը, դեկտեմբերի 7-ին տեղի ունեցավ Սպիտակի երկրաշարժը:Հայ-ադրբեջանական հակամարտության արդյունքում ադրբեջանաբնակ 500 000 հայեր լքեցին իրենց տները, որոնցից 350 000-ը փախստականի կարգավիճակով տեղափոխվեցին Հայաստան։ Սպիտակի երկրաշարժից ժմանակ զոհվեց 25 000 բնակիչ, անօթևան մնաց 530 000-ը։Մեծամոր ատոմակայանը, որը երկրաշարժի էպիկենտրտրոնից 100 կիլոմետր հեռավորության վրա էր գտնվում ,և ըստ մասնագետների հետազոտությունների ոչ մի վնաս չէր կրել, ԽՍՍՀՄ ղեկավարության կողմից որոշվեց կանգնեցվել՝ ավերիչ երկրաշարժից առաջացած սեյսմիկ վտանգի մասին բարձրացած մտավախությունների և բողոքների հետևվանքով :Կանգնեցման ժամանակ ատոմակայանը արտադրում էր Հայաստանի էներգիայի 36%-ը: 1989 թվականին Հայկական ԽՍՀ-ի ԳԽ հայտարարեց Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու մասին:Մեր Երկրի համար այսպիսի դժվարին և ծանր պայմաններում ստեղծվեց անկախության Հռչակագիրը, որը Հայաստանի Հանրապետության հիմնարար փաստաթուղթն է և Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության հետ կազմում է ՀՀ հիմնարար երկու փաստաթղթերից մեկը։

Պատահականություն չէր այն, որ պատմական այդ փաստաթուղթն առաջինն ընթերցելու պատիվն Արամ Մանուկյանին էր տրվել . 1918-ի գարնանը կազմավորված Առաջին Հանրապետության իրական հիմնադիրը Արամ Մանուկյանն էր: 1990-ի խորհրդարանական ընտրություններով Հայաստանում փաստացի իշխանության եկած ՀՀՇ-ն փորձում էր միմյանց կապել Առաջին և Երրորդ Հանրապետությունները:

Քիմիա նախագիծ «Մետաղներ»


Մետաղների

1).ընդհանուր բնութագիրը

«Մետաղ» բառը ծագել է հունական մետալոն արմատից, որը նշանակում է «հանքահոր»:118 քիմիական տարրերից 92-ը մետաղներ են:Պարբերական համակարգում մետաղները տեղադրված են յուրաքանչյուր պարբերության սկզբում,ինչպես նաև երկրորդական ենթախմբերում:Պայմանականորեն, մետաղները ոչ մետաղներից բաժանող սահմանագիծը` բորը աստատին միացնող գիծն է պարբերական համակարգում: Մետաղները դասավորված են այդ գծից ձախ և ներքև, իսկ գծին մոտ տարրերը երկակի բնույթ ունեն:Այսօր բացահայտված է միայն 98 մետաղատեսակ։

Screenshot_11.png

Մետաղների բնորոշ հատկություններ

  1. Մետաղական փայլ (բնորոշ է ոչ միայն մետաղների համար. առկա է նաև ոչ մետաղներ յոդի և գրաֆիտի  տեսքով ածխածնի մոտ
  2. լավ էլեկտրահաղորդականություն
  3. Հեշտ մեխանիկական մշակման հնարավորություն (սակայն որոշ մետաղներ, օրինակ  գերմանիումն ու բիսմուտը պլաստիկ չեն)
  4. Բարձր խտություն (սովորաբար մետաղները ոչ մետաղներից ծանր են)
  5. Հալման բարձր ջերմաստիճան (բացառություններ են՝ սնդիկն ու ալկալիական մետաղները) Սովորական պայմաններում մետաղները, բացի սնդիկից, պինդ նյութեր են, մի քանիսը (Na, K, Rb և այլն) փափուկ են, կտրվում են դանակով, մյուսներն ավելի կարծր են (ամենակարծրը քրոմն է): Ամենաթեթև մետաղը լիթիումն է, ամենածանրը՝ օսմիումը: Սովորաբար թեթև մետաղները դյուրահալ են. ցեզիումը և գալիումը հալվում են ձեռքի ափի մեջ: Ամենադժվարահալ մետաղը վոլֆրամն է. հալման ջերմաստիճանն է 3380օC: Դրանից են պատրաստում էլեկտրական լամպերի շիկացման թելիկները: 2).բնության մեջ տարածվածությունը

Մետաղները բնության մեջ հանդիպում են հիմնականում միացությունների և հանքաքարերիձևով: Թեթև մետաղները(Al, Mg և այլն) հանդիպում են քլորիդների(օրինակ՝ NaCl,KCl, NaCl . KCl, CaCl2 . 2H2O, MgCl2 . 6H2O), սուլֆատների (օրինակ՝ MgSO4 . 7H2O,CaSO4 . 2H2O, Na2SO4 . 10H2O), նիտրատների(օրինակ՝ NaNO3, KNO3, Ca(NO3)2, ֆոսֆատների(օրինակ՝ Ca3(PO4)2,Ba3(PO4)2, Mg3(PO4)2), կարբոնատների(օրինակ՝ CaCO3, CaCO3 . MgCO3), սիլիկատների(օրինակ՝ Na2SiO3, Li2SiO3, CaSiO3), ծանր մետաղները (երկաթը և դրա համաձուլվածքները)՝ օքսիդների, սուլֆատների ու կարբոնատների ձևով:Ամենատարածված հանքօքսիդներն են մագնետիտը կամ մագնիսական երկաթաքարը՝ Fe3O4, կարմիր երկաթաքարը (հեմատիտ)՝ Fe2O3, գորշ երկաթաքարը (լիմոնիտ)՝ Fe2O3 . nH2Օ, կարմիր պղնձի հանքը (կուպրիտ)՝ 2Cu2O, անագաքարը՝ SnO2, պիրոլուզիտը՝MnO2, բոքսիտը՝ Al2O3 . nH2O և այլն:

  Մաքուր մետաղների ստացման և հետագա օգտագործման համար անհրաժեշտ է դրանք զատել հանքաքարից և զտել։ Անհրաժեշտության դեպքում կատարվում է մետաղների լեգիրացում կամ այլ մշակում։ Դրա ուսումնասիրությամբ զբաղվում է մետալուրգիա կոչվող գիտությունը: Այն տարբերում է սև (երկաթի հիմքով) և գունավոր (դրանց բաղադրության մեջ չի մտնում երկաթը, շուրջ 70 տարր) մետաղների համաձուլվածքները։  Բացի այդ, փոքր քանակությամբ մետաղներ առկա են նաև ծովի ջրում,բույսերում,կենդանի օրգանիզմներում,որոնք կարևոր նշանակություն ունեն օրգանական աշխարհի ձևավորման և գոյատևման գործընթացներում։

Հայտնի է, որ մարդու օրգանիզմի 3%-ը կազմված է մետաղներից: Մեր բջիջներում ամենաշատը առկա են կալցիումը (ոսկոռներում ) և նատրիումը,  որը միջբջջային հեղուկում և ցիտոպլազմայում էլեկտրոլիտի դեր է կատարում։Մագնեզիումը կուտակվում է մկանային հյուսվածքներում ևնյարդային բջիջներում,պղինձը ՝ լյարդում,երկաթը՝ արյան  կարմիր գնդիկների մեջ (կարմիր գույնը պայմանավորված է հենց երկաթի առկայությամբ)։


3).ֆիզիկական հատկությունները

Մետաղների ատոմներին բնորոշ են հաﬔմատաբար հեշտությամբ էլեկտրոններ անջատելն ու դրական լիցքավորված իոնների վերածվելու ընդունակությունը։ Վալենտային էլեկտրոնները հեշտությամբ պոկվում են, և մետաղի ատոմների զգալի մասը փոխարկվում է իոն-ների, իսկ դրանց համապատասխան էլեկտրոնների առաջացրած ամպերի բազմակի վրա ծածկից առաջանում է ընդհանուր ամպ, որը ձգվում է առաջացած բոլոր իոնների կողմից: Ձևավորվում է մետաղական բյուրեղավանդակ : Բյուրեղավանդակի յուրահատուկ կառուցվածքը պայմանավորումէ ﬔտաղների ոչ ﬕայն քիﬕական, այլև կարևոր բոլոր ֆիզիկականհատկությունների

Բոլոր մետաղները բացի սնդիկից և պայմանականորեն ֆրանսիումից սովորական պայմաններում գտնվում են պինդ ագրեգատային վիճակում, սակայն ունեն տարբեր կարծրություն: Մաքուր մետաղների հալման ջերմաստիճանը տատանվում է -39оС-ից(Սնդիկ Hg) 3410о С( Վոլֆրամ W) միջակայքում ։ Մետաղների մեծամասնության հալման ջերմաստիճանը  (ալկալիական մետաղներից բացի )բարձր է, սակայն որոշ  մետաղները, ինչպիսիք են օրինակ անագը,գալիումը ու կապարը, կարելի է հալեցնել հասարակ վառարանի վրա։ Կախված խտությունից՝ մետաղները լինում են թեթև(խտությունը 0,53 ÷ 5 գ/սմ3) և ծանր (5 ÷ 22,5 գ/սմ³)։ Ամենաթեթև մետաղն է լիթիումը Li։ Ամենածանր մետաղը ներկա պահին անվանել հնարավոր չէ, քանի որ ամենածանր մետաղների՝ օսմիումի Os և Իրիդիումի Ir խտությունները գրեթե հավասար են (մոտ 22.6 գ/սմ³), իսկ դրանց ստույգ խտության հաշվումը չափազանց դժվար է՝ դրա համար անհրաժեշտ է լրիվ մաքրել մետաղը, քանի որ յուրաքանչյուր խառնուրդ ցածրացնում է դրանց խտությունը։

Մետաղական փայլ :Հարթ մակերեսով մետաղներին բնութագրական է մետաղական փայլը, որը պայմանավորված է լուսային ճառագայթների անդրադարձմամբ: Փոշի վիճակում մետաղների մեծ մասը կորցնում է իր փայլը՝ դառնալով սև կամ մոխրագույն: Մագնեզիումը (Mg), ալյոմինը (Al) և որոշայլ մետաղներ պահպանում են մետաղական փայլը նույնիսկ փոշի վիճակում: Այդ հատկությամբ էլ պայմանավորված է արծաթ (Ag),ալյումին (Al) և պալադիում (Pd) մետաղների օգտագործումը լուսարձակներում և հայելիների արտադրության մեջ:

Գույնը: Մետաղները տարբեր գույներ ունեն: Արտադրության ոլորտումդրանք պայմանականորեն բաժանվում են սև (երկաթն ու իր համա-ձուլվածքները) և գունավոր մետաղների (բոլոր մյուս մետաղները): 

Պլաստիկություն:Մետաղների մեծամասնությունը պլաստիկ է, այսինքն մետաղյա լարը կարելի է թեքել, և այն չի կոտրվի։Սա տեղի է ունենում մետաղների ատոմների շերտերի՝ առանց նրանց միջև կապի խախտման տեղաշարժերի պատճառով։ Ամենապլաստիկ մետաղներն են ոսկին,երկաթն ու պղինձը: Պլաստիկությունը կախված է մետաղի մաքրությունից. այդպես՝ շատ մաքուր քրոմը Cr բավականին պլաստիկ է, սակայն դրանում չնչին խառնուրդի դեպքում, այն դառնում է փխրուն և ավելի կարծր։

Բոլոր մետաղները էլեկտրական հոսանքի լավ հաղորդիչներ են, դա պայմանավորված է դրանց բյուրեղային ցանցում առկա շարժուն էլեկտրոններով, որոնք շարժվում են էլեկտրական դաշտի ազդեցության տակ։ Մետաղներից լավագույն հաղորդիչներ են համարվում արծաթը՝ Ag, պղինձը՝ Cu, ոսկին՝ Au, իսկ ամենավատը՝ կապարը՝ Pb,մանգանը՝ Mn և սնդիկը՝ Hg:Քանի որ պղինձն Cu ու ալյումինը Al ունեն ամենաբարձր էլեկտրահաղորդականությունը, այդ պատճառով էլ հաճախակի օգտագործվում են հաղորդալարերի պատրաստման համար։ Բարձր էլեկտրահաղորդականություն ունի նաև նատրիումը Na: Մետաղների բարձր ջերմահաղորդականությունը կախված է ազատ էլեկտրոնների շարժունակությունից։  Մետաղների մեծամասնության գույնը գրեթե նունն է՝ բաց մոխրագույն, երկնագույն երանգով։ Ոսկին Au, պղինձն ու ցեզիումը Cs համապատասխանաբար դեղին, կարմիր և բաց դեղին գույնի են։


4).քիմիական հատկությունները

Մետաղների մեծամասնության արտաքին էներգիական մակարդակում առկա է  էլեկտրոնների փոքր քանակ (1-3), այդ պատճառով նրանք ռեակցիաների մեծ մասում հանդես են գալիս որպես վերականգնողներ (այսինքն «տալիս են» իրենց էլեկտրոնները),և, որպես արդյունք, միայն դրական լիցքավորված իոններ առաջացնում, ինչը մետաղները և ոչ մետաղները տարբերակող առանձնահատկություն է:

Մետաղների հետ փոխազդեցության ռեակցիաներում որպես օքսիդացնող կարող են հանդես գալ ոչ մետաղները, ջրածնի H+ կատիոնները, այլ մետաղների կատիոններ և այլն:

 2Mg+O2=2MgO 2Fe+3Cl2=2FeCl3 2K+H2=2KH 

 Ալկալիական և հողալկալիական մետաղները, ջրի հետ փոխազդելով, հեշտությամբ վերականգնում են H+ կատիոնները: Առաջանում են նաև լուծելի հիդրօքսիդներ` ալկալիներ (KOH,NaOH,Ca(OH)2 և այլն):

Ca+2H2O=Ca(OH)2+H2

Պակաս ակտիվ մետաղները ջրի հետ փոխազդում են միայն տաքացման պայմաններում, և այս դեպքում առաջանում են ոչ թե հիդրօքսիդներ, այլ օքսիդներ:

3Fe+4H2O⇄t° Fe3O4+4H2

Ջրային լուծույթում մետաղի վերականգնող ակտիվությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, թե որքան հեշտ են մետաղի կատիոնները (Men+) բյուրեղավանդակի հանգույցներից ջրի բևեռային մոլեկուլների ազդեցությամբ պոկվում ու լուծույթ անցնում: Որքան հեշտ են պոկվում, այնքան մետաղի վերականգնող հատկությունը մեծ է, իսկ թե որքանով այդ իոնները հեշտ կպոկվեն, կախված է մետաղի բնույթից՝ միջուկի լիցքից, ատոմի շառավղից:

Ըստ ջրային լուծույթում վերականգնող ընդունակության նվազման կարգի՝ մետաղները կարելի է դասավորել մի շարքով, որն անվանում են մետաղների էլեկտրաքիմիական լարվածության շարք:

1. Մետաղների ակտիվության շարքում մինչև ջրածինը տեղադրված մետաղները թթուների լուծույթից ջրածին են դուրս մղում, իսկ աջ տեղադրվածները ջրածին դուրս չեն մղում:

Օրինակ՝

Mg+2HCl=MgCl2+H2

Cu+HCl≠

Այս կանոնի վերաբերյալ հարկ է նշել, որ.
ա) այն պահպանվում է, եթե թթվի ու մետաղի փոխազդեցությունից լուծելի աղ է ստացվում, 

բ) խիտ ծծմբական թթուն և ցանկացած կոնցենտրացիայով ազոտական թթուն մետաղների հետ փոխազդում են, բայց ջրածին դուրս չի մղվում:

2. Յուրաքանչյուր մետաղ աղերի լուծույթներից դուրս է մղում այլ մետաղներ, որոնք լարվածության շարքում իրենից հետո են տեղադրված, իսկ ինքը դուրս է մղվում իրենից առաջ տեղադրվածներից:

Օրինակ՝

Zn+FeSO4=Fe+CuSO4

Այս կանոնը չի վերաբերում ալկալիական և հողալկալիական մետաղներին, քանի որ նրանք առաջին հերթին փոխազդում են ջրի հետ:


5).ստացման եղանակները

Մետաղները բնության մեջ գտնվում են միացությունների ձևով՝ օքսիդացած վիճակում: Միայն որոշ ոչ ակտիվ մետաղներ, ինչպիսիք են ոսկին, պլատինը, արծաթը և այլն, բնությանﬔջ հանդիպում են նաև ազատ վիճակում։ Հանքերից մետաղների արդյունահանման խնդիրների ուսումնա-սիրությամբ զբաղվող գիտությունն անվանում են մետաղարտադրություն (մետալուրգիա): Ըստ հանքերից մետաղների արդյունահանման եղանակների՝տարբերակում են հրամետաղարտադրություն (պիրոմետալուրգիա), ջրամետաղարտադրություն (հիդրոմետալուրգիա) և էլեկտրամետաղարտադրություն (էլեկտրամետալուրգիա): Հրաﬔտաղարտադրությունը միավորում է այն եղանակները,որոնք հիմնված են բարձր ջերմաստիճաններում հանքաքարերից մետաղների վերականգնման վրա՝ ածխի (C), ածխածնի (II) օքսիդի (CO)օգնությամբ: Այդ նպատակով երբեմն օգտագործվում են նաև ակտիվ մետաղներ՝ ալյումին (Al), կալցիում (Ca), ինչպես նաև սիլիցիում (Si) և ջրածին (H2): Հանք-օքսիդներից բարձր ջերմաստիճանում մետաղը վերականգնվում է ածխով (C) կամ ածխածնի (II) օքսիդով (CO),

օրինակ. ZnO + C = Zn + CO Fe2O3 + 3CO = 2Fe + 3CO2

Սուլֆիդային հանքերից մետաղի վերականգնումը կատարվում է երկու փուլով: Նախ սուլֆիդը հատուկ վառարաններում թրծում են,ստանում մետաղի օքսիդը, ապա այն վերականգնում մինչև ազատմետաղ,

օրինակ. 2CuS + 3O2 = 2CuO + 2SO2 (I փուլ)

CuO + C = Cu + CO (II փուլ)

Հանք-կարբոնատներից մետաղ կորզելու նպատակով սկզբում կարբոնատը քայքայում են, ապա օքսիդը վերականգնում մինչև ազատ մետաղ.

FeCO3 = FeO + CO2 (I փուլ)

 FeO + CO = Fe + CO2 (II փուլ)

Դժվարահալ մետաղները (Cr, V, W, Mn) վերականգնում են օքսիդներից ակտիվ մետաղներով, որն անվանում են մետաղաջերմային եղանակ, մասնավոր դեպքում՝ ալյումինաջերմային.

Cr2O3 + 2Al = 2Cr + Al2O3

Ջրամետաղարտադրությունը հիմնված է մետաղների աղերի լուծույթներից մետաղի ստացման վրա: Սովորաբար հանքը մաքրում են դատարկ ապարներից, համապատասխան լուծիչի օգնությամբ մետաղը լուծույթ անցկացնում, ապա մետաղը վերականգնում:

Օրինակ՝0,5-1 % պղինձ (Cu) պարունակող հանքը (CuO) մշակում են ծծմբականթթվով և ստանում ջրում լուծելի պղնձի (II) սուլֆատ.

 CuO + H2SO4 = CuSO4 + H2O

Զտման միջոցով ազատվում են դատարկ ապարներից, իսկ լուծույթից պղինձ ստանում են՝ ավելի ակտիվ մետաղով այն դուրս մղելով կամ էլեկտրոլիզով . CuSO4 + Fe = FeSO4 + Cu

Ոսկին ստացվում է բացառապես ջրամետաղարտադրական եղանակով: Էլեկտրամետաղարտադրությունն ընդգրկում է էլեկտրատարրալուծման (էլեկտրոլիզ) վրա հիմնված՝ մետաղների ստացման եղանակներ: Ալկալիական, հողալկալիական մետաղներն ու ալյումինը հիմնականում ստանում են էլեկտրոլիզով: Այդ եղանակով են ստանում նաև մյուս թեթև մետաղները:


6).կիրառման բնագավառները։

Մետաղները լայնորեն կիրառվում են ժամանակակից տեխնիկայի տարբեր բնագավառներում (սարքաշինություն՝ ավիա և տիեզերական տեխնիկա,Էլետրոնային սարքավորումներ, բժշկություն, գեղազարդիչ կիրառական արվեստում՝ հատկապես ոսկերչության մեջ (հաճախ՝ համաձուլվածքների ձևով), նաև՝ որպես արժութային մետաղ։

«Ընտանեկան դպրոցի հարցեր»

*֊Ո՞ր 7 մետաղներն են հայտնի եղել մարդկությանը դեռ հին դարերից…

Հին և միջին դարերում մարդկությանը հայտնի են եղել միայն 7 մետաղ։Գիտնականներն այն ժամանակ կարծում էին, թե դրանք յոթից ավելի չենկարող լինել, քանի որ մարդէակը երկնակամարում տեսնում էր այդքան էլ երկնային մարմին (Արեգակ, Լուսին, մոլորակներ)անշարժ լուսավոր կետեր համարվող աստղերը չհաշված:՝ ոսկի – Արեգակ – կիրակի, արծաթ – Լուսին – երկուշաբթի, երկաթ – Մարս – երեքշաբթի,սնդիկ – Մերկուրի – չորեքշաբթի, անագ – Յուպիտեր – հինգշաբթի,պղինձ – Վեներա – ուրբաթ,կապար – Սատուրն – շաբաթ։Յուրաքանչյուր մետաղի համապատասխանեցվել էին ոչ միայն երկնային մարմնի, այլև շաբաթվա օրերից մեկի անվանումն ու խորհրդանիշը:Ալքիմիկոսները կարծում էին որ մոլորակների ճառագայթների ազդեցությամբ Երկրի ընդերքում ծնվում են այդ մետաղները։

*֊ Ո՞ր առանձնահատկություններն են բնորոշ բոլոր
մետաղներին…

Մետաղների ատոմների չափերը (շառավիղները) համեմատաբար մեծ են, ուստիև դրանց արտաքին էներգիական մակարդակի էլեկտրոնները զգալիորեն հեռու են միջուկից ու վերջինիս հետ թույլ ենկապված: Հաջորդ առանձնահատկությունը, որը հատուկ է մետաղների ճնշող մեծամասնությանը, ատոմների արտաքին էներգիական մակարդակում 1-3 էլեկտրոնի առկայությունն է : Նշված առանձնահատկություններից էլ բխում են մետաղներին բնորոշ քիմիական հատկությունները: Որպես կանոն՝ մետաղների իոնացման էներգիան փոքր է, և դրանք օժտված են ուժեղ վերականգնող հատկությամբ: Մետաղների ատոմները հեշտությամբ տրամադրում են իրենց վալենտային էլեկտրոնները՝ վերածվելով դրական լիցքավորված իոնների: Մետաղները քիﬕական ռեակցիաներում միայն վերականգնիչներ են: Դա է մետաղները և ոչ մետաղները տարբերակող առանձնահատկությունը:


*֊Ո՞ր մետաղն է ամենաշատը տարածված Երկրագնդում…

Տարածվածությամբ ալյումինը մետաղների մեջ գրավում է առաջին տեղը և կազմում է երկրակեղևի  զանգվածի 7 %–ը։

 
*֊Ո՞ր մետաղներն են կոչվում «ազնիվ».ինչու՞…

Ոչ ակտիվ, այսպես կոչված ազնիվ մետաղները բնության մեջ հանդիպում են ազատ վիճակում, դրանց անվանում են նաև բնածին մետաղներ:Ազնիվ մետաղները քիմիապես կայուն, դժվարահալ, կռելի, գեղեցիկ արտաքին տեսքով մետաղներ են: Ազնիվ մետաղներ են ոսկին, արծաթը, պլատինը և պլատինային մետաղները՝ իրիդիումը, օսմիումը, պալադիումը, ռոդիումը, ռութենիումը: Դեռևս 300 տարի առաջ Հարավային Ամերիկայի հանքերում իսպանացիները վրդովմունքով դեն էին նետում ծանր մետաղը, որը խանգարում էր ոսկի լվանալուն: «Պլատին է» (իսպաներենից թարգմանաբար նշանակում է արծաթիկ), դժգոհում էին նրանք՝ չկասկածելով անգամ, որ այդ մետաղը հետագայում կարող է ոսկուց ավելի թանկ լինել: Քիմիկոսներն սկսեցին ուսումնասիրել պլատինը և հայտնաբերեցին նման հատկություններով մի խումբ մետաղներ, որոնք անվանեցին պլատինային մետաղներ:Ժամանակակից տեխնիկայում օգտագործվում են բոլոր ազնիվ մետաղները, իսկ ամենից շատ՝ պլատինը: Որոշ ազնիվ մետաղների, հատկապես` պլատինի և պալադիումի ներկայությամբ քիմիական ռեակցիաների ընթացքն արագանում է՝ տասնյակներից մինչև հարյուր հազար անգամ: Այդպիսի նյութերը կոչվում ենկատալիզատորներ (կատալիզորդներ):

Դեռևս հնագույն ժամանակներում մարդիկ նկատել են ոսկու և արծաթի բացառիկ հատկութունները: Այս մետաղներն օդում չէին կորցնում իրենց փայլը, ջրում չէին ժանգոտվում: Եվ քանի որ տոկունությունն ու հաստատակամությունը միշտ համարվել են ազնըվության հատկանիշներ, մարդիկ ոսկին ու արծաթն անվանել են ազնիվ մետաղներ: Այդ մետաղները չափազանց հազվադեպ էին, ուստի զարմանալի չէ, որ գրեթե ամենուր մարդիկ սկսեցին իրերի արժեքը համեմատել ազնիվ մետաղների արժեքի հետ: Որքան շատ ոսկի և արծաթ ուներ մարդը, այնքան նա հարուստ էր, անվանի ու հզոր: Այդ պատճառով էլ շատ պատերազմներ ու խարդավանքներ են տեղի ունեցել հանուն ոսկու և արծաթի:

*֊ Ո՞ր մետաղն է ամենաշատը կիրառվում…

Ներկայումս մարդու կողմից օգտագործվող բոլոր մետաղների 9/10 մասը բաժին է ընկնում երկաթին ու նրա համաձուլվածքներին:

Անհատական֊հետազոտական աշխատանք


Ի՞նչ դեր են կատարել մետաղները մարդկության
զարգացման գործընթացում…

Մարդկության պատմության ժամացույցները սկսել են ժամանակնավելի արագ հաշվել, երբ կյանք են ներթափանցել մետաղները և,որ առավել կարևոր էր, դրանց համաձուլվածքները: Քարե դարին հաջորդեց պղնձե, ապա՝ բրոնզե, հետո՝ երկաթե դարը:Պատահական չէ, որ մարդկային քաղաքակրթության դարաշրջանները (քարի դար, պղնձի դար, բրոնզի դար, երկաթի դար) կրում են այն հիմնական նյութերի անունները, որոնցից օգտվել է այս կամ այն դարաշրջանի մարդը:

Պղինձն այն մետաղներից է, որը երբեմն հանդիպում է բնածին վիճակում, հանքաքարերից վերականգնվում է համեմատաբար ցածր ջերմաստիճաններում, ընդ որում՝ հեշտ կռելի է, ուստի զարմանալի չէ, որ հենց ա՛յդ մետաղն առաջինն սկսեց ծառայել մարդուն:

Պղինձը փափուկ մետաղ է, այդ պատճառով քարե գործիքները լիովին դուրս չեկան գործածությունից: Դրանով պայմանավորված՝ նախնադարի պատմության այդ փուլն անվանում են պղնձի–քարի դար (էնեոլիթ): Այն տևել է Ք.ա. VI հազարամյակի կեսերից մինչև Ք.ա. V հազարամյակի վերջերը:

Պղինձ հալելու ժամանակ մարդը պատահաբար օգտագործեց հանքաքար, որը, պղնձից բացի, պարունակում էր նաև անագ: Այսպես Ք.ա. IV հազարամյակում հայտնագործվեց բրոնզը՝ պղնձի ու անագի համաձուլվածքը,որն անհամեմատ կարծր էր իր բաղադրիչ մետաղներից: Բրոնզից պատրաստում էին տարբեր առարկաներ՝ կացին, սուր և այլն: Բրոնզե գործիքները նպաստեցին արհեստների, երկրագործության և անասնապահության զարգացմանը: Առաջացան արհեստների նոր ճյուղեր`   դարբնություն, զինագործություն և այլն: Կարևորագույն հայտնագործություն էր նաև բրոնզե ծայրակալով արորը, որի շնորհիվ մարդիկ մշակում էին ավելի մեծ հողատարածքներ և ստանում ավե լի շատ բերք: Զարգացան փոխադրամիջոցները: Դրանցից էր անիվավոր սայլը, որը սկսեց լայնորեն կիրառվել: Բրոնզե դարը փոխարինվեց երկաթե դարով, երբ մարդկությունը կարողացավ մետաղահալման վառարաններում ջերմաստիճանը բարձրացնել մինչև 1540ՕC, այսինքն՝ երկաթի հալման ջերմաստիճանը: Այսպես սկսվեց երկաթե դարը, որը շարունակվում է մինչև այսօր:

Բնածին Մ․ և երկնաքարային երկաթը հայտնի էին դեռ նախնադարյան մարդուն։ Հնագույն ժողովուրդների լեզուներով երկաթի անվանումից երևում է, որ այն համարվում էր երկնային ծագում ունեցող։ Մետաղ բառը ծագում է հունարեն μέταλλον-ից (հողից հանված)։

Մեզ հասած ոսկյա ամենահին իրերը պատկանում են մ․ թ․ ա․ V հազարամյակի վերջին և IV ի սկզբին։ Պղինձը հայտնի է նեոլիթի շրջանից։ Մ․ թ․ ա․ IV հազարամյակում պղինձը դուրս մղեց քարե գործիքները Եգիպտոսում, II հազարամյակում սկսվեց բրոնզի օգտագործումը, իսկ երկնաքարային երկաթից պատրաստված հնագույն իրերը պատկանում են մ․ թ․ ա․ IV հազարամյակին (Եգիպտոս)։ Հին և միջին դարերում հայտնի էին ոսկին, արծաթը, պղինձը, անագը, երկաթը, կապարը և սնդիկը ։ Ըստ Լ․ Ատչիսոնի Մ–ի և նրանց համաձուլվածքների առաջին արտադրությունն իրականացվել է Հայաստանի և Անատոլիայի տարածքում:

ՄետաղըԱռաջինարտադրությունը
տարեթիվը, մ թ ատեղը
Ոսկի5000-ից վաղՀայաստան – Անատոլիա
Պղինձ (հանքանյութից)4300Հայաստան – Անատոլիա
Բրոնզ4300Հայաստան – Անատոլիա
Կապար3500
Արծաթ (ոսկի չպարունակող)2500Փոքր Ասիա (?)
Անագ1800 – 1500Հյուսիս–Արևմտյան Պարսկաստան

Մեծամորի պեղումներից պարզվել է, որ մետաղագործությունը Հայաստանում գոյություն է ունեցել դեռ մ․ թ․ ա․ VII–VI հազարամյակներում։ Առանձնացվել են ձուլվածքների 11 խմբեր։ Տարբեր Մ–ի մկնդեղի հետ համաձուլվածքներ արտադրվել են մ․ թ․ 4 հզ․ տարի առաջ և արտահանվել Միջագետք, Ասորեստան և այլուր։ Մ–ի բնույթի մասին մեզ հասած առաջին տեղեկությունները պատկանում են հին հունական փիլիսոփաներին։ Ըստ Արիստոտելի Մ․ բաղկացած են չորս «սկզբնանյութից» (հող, ջուր, օդ, կրակ), ըստ ալքիմիկոսների՝ «մետաղական (սնդիկ) և այրելիության (ծծումբ) սկզբնանյութերից», ըստ ֆլոգիստոնյան տեսության (XVIII դ․ սկիզբ)՝ հողից և ֆլոգիստոնից՝ «այրելիության սկզբնանյութից»։ Լավուազեն իր ժամանակ հայտնի Մ․ (Sb, Ag, As, Bi, Co, Cu, Sn, Fe, Mg, Ni , Mo, Hi, Au, Pt, Pb, W, Zn) դասել է պարզ նյութերի շարքը։ XIX դ․ վերջում և XX դ․ սկզբում ձևավորվել է մետալուրգիան՝ որպես բնական հումքից Մ–ի ստացման և մշակման եղանակների մասին գիտություն։

Ֆիզիկա

Միջուկային էներգիա կամ ատոմային էներգիա, միջուկային տարբեր ռեակցիաների՝ միջուկի ճեղքման, ջերմամիջուկային ռեակցիաների և ռադիոակտիվ տրոհման ժամանակ անջատվող էներգիա։ Դրսևորվում է որպես ալֆա-, բետա- մասնիկների, նեյտրոնների, ճեղքված միջուկների կինետիկ էներգիա կամ առաքվող գամմա ճառագայթման էներգիա և կարող է այդ մասնիկների ու ճառագայթների կլանումից հետո փոխարկվել ջերմային կամ էլեկտրական էներգիայի։

Ատոմային միջուկների կայունությունը որոշվում է կապի էներգիայով։ Որքան ավելի կայուն է միջուկը, այնքան մեծ է կապի էներգիան։ Մեկ նուկլոնին բաժին ընկնող տեսակարար կապի էներգիան Մենդելեևի պարբերական աղյուսակի միջին տարրերի համար մոտավորապես հավասար է 8 Մէվ-ի և փոքրանում է ամենաթեթև ու ամենածանր միջուկների դեպքում։ Հետնաբար, էներգիա անջատվում է միջուկային այնպիսի փոխարկումների (ռեակցիաների) ժամանակ, երբ առաջանում են կայուն (միջին մեծության) միջուկներ, այսինքն՝ ծանր միջուկների ճեղքման և թեթև միջուկների միացման դեպքում։

Այսպես,{\displaystyle {}_{92}^{238}\mathrm {U} }{\displaystyle {}_{92}^{238}\mathrm {U} } + {\displaystyle n}n -→ {\displaystyle {}_{92}^{236}\mathrm {U} }{\displaystyle {}_{92}^{236}\mathrm {U} } -→ {\displaystyle {}_{52}^{137}\mathrm {Te} }{\displaystyle {}_{52}^{137}\mathrm {Te} } + {\displaystyle {}_{40}^{97}\mathrm {Zn} }{\displaystyle {}_{40}^{97}\mathrm {Zn} } {\displaystyle +2n}{\displaystyle +2n}

ճեղքման ռեակցիայի ժամանակ անջատվում է 100 Մէվ-ից ավելի էներգիա՝ իբրև նոր ծնված միջուկների ({\displaystyle {}_{52}^{137}\mathrm {Te} }{\displaystyle {}_{52}^{137}\mathrm {Te} } և {\displaystyle {}_{40}^{97}\mathrm {Zn} }{\displaystyle {}_{40}^{97}\mathrm {Zn} }) և երկու նեյտրոնի կինետիկ էներգիա։

Տրիտոնի ({\displaystyle {}_{1}^{3}\mathrm {T} }{\displaystyle {}_{1}^{3}\mathrm {T} }) և դեյտրոնի ({\displaystyle {}_{1}^{2}\mathrm {D} }{\displaystyle {}_{1}^{2}\mathrm {D} }) միացման{\displaystyle {}_{1}^{3}\mathrm {T} }{\displaystyle {}_{1}^{3}\mathrm {T} } + {\displaystyle {}_{1}^{2}\mathrm {D} }{\displaystyle {}_{1}^{2}\mathrm {D} } -→ {\displaystyle {}_{2}^{4}\mathrm {He} }{\displaystyle {}_{2}^{4}\mathrm {He} } + n

ռեակցիայի ժամանակ անջատվում է 17,6 Մէվ էներգիա։ Միջուկային տարբեր փոխարկումների ընթացքում անջատվող էներգիայի որոշման համար կարելի է օգտվել Էյնշտեյնի հայտնի առնչությունից՝ΔE = Δmc²,

որտեղ Δm-ը զանգվածի պակսորդն է, c-ն լույսի արագությունը վակուումում։

Միջուկների ճեղքման և միացման ռեակցիաների միջոցով օգտակար էներգիայի ստացումը հնարավոր է, եթե նախապես ապահովված են ֆիզիկական որոշ պայմաններ։ Օրինակ, որպեսզի T + D սինթեզի ռեակցիան ինքնուրույն ընթանա պլազմայում, անհրաժեշտ է, որ վերջինս տաքանա մինչև միլիոնավոր և ավելի բարձր ջերմաստիճաններ՝ պայման, որ տեղի ունի աստղերի ընդերքում, բայց շատ դժվար է ստեղծել Երկրի վրա։ Ներկայումս ընդունվում է, որ աստղերի, այդ թվում և Արեգակի էներգիան առաջանում է այդպիսի սինթեզի ռեակցիաների հետևանքով։

Միջուկների միացման և ճեղքման շնորհիվ միջուկային էներգիա ստանալու հնարավորությունը տեսականորեն ապացուցվել է դեռևս 1930-ական թվականներին։ Սակայն այդ հնարավորությունը իրականացվեց 1945 թվականին և 1954 թվականին, երբ փորձարկվեցին առաջին միջուկային զենքերը՝ ատոմային և ջրածնային ռումբերը։ Երկու դեպքում էլ միջուկային էներգիան անջատվում էր հուժկու պայթյունի ձևով և հնարավոր չէր այն օգտագործել խաղաղ նպատակներով։ Միջուկային վառելիքի խաղաղ օգտագործումը հնարավոր դարձավ միջուկային ռեակտորների ստեղծումից հետո, երբ մարդկությունը սովորեց կառավարել շղթայական միջուկային ռեակցիան․ ստեղծվեցին ատոմային էլեկտրակայաններ և միջուկային այլ սարքեր։

Հավանական է, որ տոկամակների (բարձր ջերմաստիճանային պլազմայի ստեղծման ու պահպանման համար նախատեսված սարքեր) և այլ սարքերի օգնությամբ մարդկությունը շուտով կկարողանա կառավարել նաև ջերմամիջուկային սինթեզման ռեակցիաները և կապահովի իրեն էներգիայի անսպառ աղբյուրով, որն անհամեմատ ավելի քիչ ռադիոակտիվ ավելցուկներ ունի և, հետևաբար, ավելի քիչ կաղտոտի շրջապատող միջավայրը։

Փոքր հզորության էներգիայի աղբյուրներ ստեղծելու համար մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում ռադիոակտիվ իզոտոպները։ Այսպես, 1 գ ռադիումի տրոհման ժամանակ անջատվում է 3,5 միլիոն կկալ միջուկային էներգիա, որը բավական է 50 վտ հզորության էլեկտրական լամպը յոթ տարի անընդհատ վառելու համար։ Սակայն ռադիումը շատ դանդաղ է տրոհվում․ 1600 տարվա ընթացքում տրոհվում է 1 գ ռադիումի ատոմների կեսը միայն։ Ներկայումս  և այլ իզոտոպների օգնությամբ ստեղծվել են մի քանի վտ հզորության աղբյուրներ։

Նախագիծ «Ես կարողանում եմ»

Ես Սերգեյ Գալստյանն եմ,<<Մխիթար Սեբաստացի>>կրթահամալիրի 9-3 դասարանի աշակերտ:Ես Սեբաստացի եմ ,իսկ դանշանակում է պետք է կարողանամ հետազոտել, վերլուծել, ստեղծագործել և այդ ամենը ներկայացնել նախագծերի տեսքով բլոգում։Իմ բլոգը ինձ համար մի շատ հարազատ մեդիահարթակ է դարձել, ինքնազարգացման, ինքնարտահայտման, ազատության ու ինքնուրույնության նոր աստիճան։ Կարծում եմ ՝ այսպես է մտածում յուրաքանչյուր սեբաստացի բլոգավար։Այժմ  կներկայացնեմ 2019-2020 ուստարվա կատարած աշխատանքները, ձեռքբերումները, ուսումնասիրություններս:Այս տարի ես բռնցքամարտի հանրապետական և միջազգային մրցաշարերին մասնակցելու պատճառով շատ զբաղված եմ եղել, բայց միևնույն է կարողացել եմ մասնակցել տարբեր նախագծերի, ֆլեշմոբերի և ստուգատեսների։

Այս ուստարվա ճամբորդությունների ընթացքում այցելել եմ թանգարաններ,ծանոթացել եմ իմ Հայրենիքի ինձ դեռ ամհայտ անկյուններին։

Կյանքում չէի մտածի,որ Գյումրին իմ մեջ այսքան սեր կարթնացնի,չէի մտածի,որ կդառնա իմ ամենասիրած քաղաքներից մեկը։Չեմ մոռանա այս ճամփորդությունը։

79824396_439441697000599_5972005532343468032_n

Իմ համար, որպես քաղցրասերի շատ հետաքրքիր էր ՃԱՄՓՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԵՊԻ ԳՈՒՐՄԵ-ԴՈՒՐՄԵ ՇՈԿՈԼԱԴԻ ԳՈՐԾԱՐԱՆ,մենք դասընկերներիս հետ շրջեցինք հին Աշտարակով՝ տեսանք հին տները, ճարտարապետական կառույցները, եկեղեցիները:Մեզ սպասում էր նաև հետաքրքիր այցելություն <<Գուրմե-Դուրմե>> Շոկոլադի տուն,որտեղ սկզբում դիտեցինք շոկոլոդի պատմությունը, իմացանք, թե երբ է ստեղծվել շոկոլադը։

Երեխաների ամենասիրելի տոնին՝ Ամանորին են նվիրված ԱՄԱՆՈՐՅԱ ՆԱՂԱԳԻԾԸ ,ԻՄ ՁՄԵՌԱՅԻՆ ԱՐՁԱԿՈՒՐԴԸ , ՏԱՐԵՄՈՒՏԻ ԽՈՀԵՐ:ՄԵՐ ԱՄԱՆՈՐՅԱ ԱՎԱՆԴՈՒՅԹԸ:

Պանդեմիան և արտակարգ իրավիճակը խանգարեցին իրականացնել մեր մնացած ճանապարհորդությունները,սակայն կարծում եմ, ամեն ինչ դեռ առջևում է :

 Արտակարգ դրություն…Կարանտին…

Սկզբից դա շատ սարսափելի թվաց:իսկ հետո ի շնորհիվ մեր ուսուցիչների և կազմակերպիչների կազմակերպվեց Հեռավար առցանց ուսուցում:Այդ ընթացքում ես ծանոթացա այնպիսի նոր մեդիահարթակներին, գործիքներին ինչպիք են Բուն TV մեդիահարթակը,Padlet,ZOOM և Microsoft Teams հարթակները,որոնք մեզ օգնեցին հեռավար առցանց ուսուցումը իրականեցնելու հարցում:

Իմ այս տարվա կարևոր ձեռքբերումներից է <<Քաղաքագիտական ակումբին>>անդամակցելը:Աշխատանքը շատ հետաքրքիր էր և բովանդակալից:Նոր հանդիպումներ,նոր շատ հետաքրքիր քննարկվոր հարցեր և թեմաներ… Առաջին հանդիպումը «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի և Ծաղկաշենի Կարապետ Համբարձումյանի անվան միջնակարգ դպրոցի քաղաքագիտական ակումբների անդամների հավաք—քննարկումն էր ,որտեղ քննարկում էինք շատ բարդ,բայց նաև շատ հետաքրքիր թեմա՝ «Հայ ժողովրդի արժեքային համակարգը Արևելք – Արևմուտք խաչմերուկում»:Այս քննարկումից հետո մեզ միացան Մեծամորի Սաշա Գալստյանի N2 ավագ դպրոցի քաղաքագիտական ակումբի անդամները, և մենք ուղևորվեցինք Ազգային ժողով:Դա անմոռանալի էր: Երկրորդ հանդիպումը՝ Գյումրու N45 միջնակարգ դպրոցի ածակերտների հետ էր:

<<Քաղաքագիտական ակումբի>> շրջանակներում կատարած հետազոտություններն և վերլուծությունները նույն պես շատ հետաքրքիր էին ինձ համար:Եվ իհարկե,եղան նոր բացահայտումներ ինձ համար ՝ՍԿԻԶԲ. ՊԵՏԱԿԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇՆԵՐ, ՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ «ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ. ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՇՐՋԱՓՈՒԼԵՐ, ՁԵՌԲԵՐՈՒՄՆԵՐ ԵՒ ԲԱՑԹՈՂՈՒՄՆԵՐ

Ճիշտ է՝ ամեն տարի կրթահամալիրում մեծ շուքով նշում ենք բոլոր ծիսական տոները, բայց այս տարի ՍՈՒՐԲ ԶԱՏԻԿԻ ՏՈՆԸ նշեցինք ինքնքմեկուսացման պայմաններում:

Նախագծերից անչափ հետաքրքիր էր ռուսերենի ПРОЕКТ “ МОЙ МИКРОКОСМОС”,որտեղ մենք կիսվեցինք մեր մտքերով,պատմեցինք մեր դասարանի մասին, ներկայացրեցինք լուսանկարներ մեր դպրոցական կյանքից ,պատմեցինք մեր նպատակների և ներկայացրեցինք մեր կոչը մարդկությանը:Հեռավար առցանց դպրոցի շրջանակներում կատարեցի մի այլ նախագիծ Проект “ Истории за чашечкой чая”,որտեղ ես պատմեցի մեր ընտանիքի Հայրենական Մեծ Պատերազմում զոհվաց իմ հարազատի մասին:Մյուս շատ հետաքրքիր նախագիծ է՝ СЕМЕЙНЫЙ ПРОЕКТ “ ФИЛЬМЫ, КОТОРЫЕ СМОТРЕЛИ И ЛЮБИЛИ НАШИ РОДИТЕЛИ”

Հետաքրքիր և զվարճալի էր Project “Just for fun”նախագիծը:“Ծիծաղելու համար” անգլերենի նախագծի համար նկարահանեցինք կարճ մեկ րոպեանոց ֆիլմ։ Սա էլ կարող եք դիտել այս հղումով։Մյուս ընտանեկան նախագիծը՝ ENGLISH.FAMILY FILM -ն է:

2019-2020 <<Մայրենի լեզվի օրերին>> էր նվիրված ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՎԻ ԲԱՐԲԱՌՆԵՐ նախախագիծը:

Այս տարի մասնակցել եմ «Կարդում ենք Համո Սահյան» 1. , 2. , «Կարդում ենք Չարենց» 1. , 2. «Կարդում ենք  Տերյան»:Հետաքրքիր են նաև «Կարդում ենք Հովհ,Թումանյան» 1. , 2.  ,Վ․ ՍԱՐՈՅԱՆ նախագծային աշխատանքը

Այս տարի շատ եմ ընթերցել և փորձել եմ վերլուծել ընթերցածս: Գոհար ռշտունի,,ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԳԵՆԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ Է, ԿԱՄ ԱՌԱՔՅԱԼՆԵՐՆ ՈՒ ՀՈՒԴԱՆ,,Ռեյ Բրեդբերի ,,Խատուտիկի գինի,, վիպակը ,Վարդգես Պետրոսյանի «ՎԵՐՋԻՆ ՈՒՍՈՒՑԻՉԸ» :

Ճիշտ է, մենք չունեինք հնարավորություն դպրոց գնալու,սակայն դա մեզ չխանգարեց իրականացնել մի շատ հետաքրքիր նախագիծ-քննարկում «ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ» ԷՊՈՍԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ»:Ավելացնեմ,որ նախագիծը իմ մեջ ցանկություն արթնացրեց նկարելու/էպոսի հերոսների նկարները իմն են/ :

Տարվա ընթացքում կատարել եմ մի քանի թարգմանություններ և հավաքել այստեղ: 

Շատ հետաքրքիր էին և ուսանելի <<Իրավունք>> առարկայի շրջանակներում կատարարած ուսումնասիրությունները ՝ԴՊՐՈՑԸ, ԸՆՏԱՆԻՔԸ ԵՒ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ․ , ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՒ «ՖՈՐՍ ՄԱԺՈՐ» , ԻՆՉՈ՞Վ Է ՏԱՐԲԵՐՎՈՒՄ ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԸ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱՆՁԻՑ… , փորձեցի սեփական ուսումնասիրությունների միջոցով պարզել ,թե ուսումնական հաստատության համար ո՞ր տեսակն էավելի արդյունավետ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ-ը թե ՊՈԱԿ-ը :

Հետաքրքիր ուսումնասիրություններ կատարեցի ՀՀ աշխարհագրությունից 1. , 2. ,3..Սակայն ,կարծում եմ,որ ամենահետաքրքիրը ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ:ՄԻ ՔԱՐՏԵԶԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ: «ՄԵՆՔ ՄԵՐ ԵՐԿԻՐԸ ՊԵՏՔ Է ՃԱՆԱՉԵՆՔ» նախագիծն է:

Իմ համար շատ հետաքրքիր էր և ուսանելի ,,ՓՈԽԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐ,ԲԵՌՆԱՓՈԽԱԴՐՈՒՄՆԵՐ ԵՒ ՖԻԶԻԿԱ,, նախագիծը:

Հեռավար ուսուցման ժամանակ կատարել եմ նախագծեր կենսաբանություն առարկայից 1. , 2. 3., քիմիա առարկայից առարկայից՝ «Ընտանեկան դպրոցի հարցեր» նախագիծը՝ 1.,2.,3.։

Այս ուստարում ես կարողացա հետևել իմ ուսումնառության պայմանագրով նախատեսված կետերին, աշխատել եմ չուշանալ և ինչքան հնարավոր է քիչ բացակայել դասերից:

Ես առաջարկում եմ կարդալ «ՏՆԱՅԻՆ ԿԱԼԱՆՔԻ ՄԵԿ ՇԱԲԱԹԸ» . ՕՐԱԳՐԱՅԻՆ ՊԱՏՈՒՄՆԵՐ , ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՊԼԱՆԸ , ԱՌՑԱՆՑ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ աշխատանքները:

Եվ վերջում ցանկանում եմ շնորհակալություն հայտնել ուսուցիչներիս, կազմակերպիչներին, դասընկերներիս իմ այս ուսումնական տարին հետաքրքիր և բովանդակալից դարձնելու համար: